Gręnlandsvetur inngangur,


GRĘNLANDSVETUR
eftir Mattias Koglbauer
Į hundaslešum um heimsskautssvęši


NĶUNDI KAFLI
NORŠUR Į BÓGINN

.

.

Utanrķkisrnt.


nat.is

 

Henning Bjarnason, flugstjóri, sem ég hafši flogiš meš hingaš fyrir tveimur mįnušum, gladdist aušsjįanlega aš sjį mig heilan į hśfi.  Hann spurši mig spjörunum śr.  Hafši kuldinn ekki reynzt skęšur óvinur og hafši ég komizt ķ hann krappan ķ slešaferšunum?

„Mér žykir leitt aš geta ekki flogiš beint til Reykjavķkur meš žig.  Fyrst veršum viš aš fljśga til tveggja vešurstöšva į austurströndinni meš vistir, lyf og póst.”

„Žaš gerir ekkert til,” sagši ég įnęgšur.  „Ég glešst yfir hverri stund, sem bętist viš dvöl mina hérna.”  Hann brosti og hristi höfušiš vantrśašur.

Ķ staš žess aš halda ķ sušur, flugum viš 250 kķlómetra ķ noršurįtt, til flugvallarins ķ Meistaravķk.  Žar įtti aš bķša vęnlegra vešurskilyrša til vistaflugsins.  Flugvélstjórinn sat ķ faržegarśminu og fékk sér blund.  Hann kenndi engra įhrifa af umhverfinu.  Ég fékk aš sitja ķ sęti ašstošarflugmannsins og naut ótakmarkašs śtsżnisins fram ķ fingurgóma.

Vinir mķnir nišri į ķsnum fjarlęgšust og hurfu loks sjónum.  Lķf žeirra héldi įfram ķ sķnum hefšbundna farvegi.

Henning rétti flugvélina af ķ 1000 metra hęš og viš flugum yfir frešmżrar Jamesonslands, žar sem viš sįum nokkrar litlar hjaršir saušnauta.  Į sumrin er aragrśi žeirra į beit žarna, žvķ aš beitiland er mjög gott.

Hver fjallstindurinn af öšrum leiš fram hjį og ašrir birtust viš sjónarrönd.  Žvķ noršar, sem viš flugum, žeim mun stórbrotnara og ósnortnara varš landslagiš og įšur en varši komu Staunings-Alparnir ķ ljós.  Žeir voru eins og steinrunniš hafrót.  Sannkölluš furšusmķš.

Hvassar og sveigšar ķseggjar teygšu sig mót himni og oddmjóar gnķpur trónušu viš hliš įvalra hnjśka.  Ég reyndi aš įtta mig į tindunum og leitaši aš einhverju kennileiti, sem ég žekkti.  Var žessi ķspżramķdi ekki „Bęheimstoppurinn”, sem viš klifum eftir klakabrynjušu žverhnķpi.  Žį höfšum viš į tilfinningunni, aš leišin upp vęri endalaus, žvķ aš tindurinn var hulinn žéttum skżbólstra, sem byrgši alla sżn.  Rétt  hjį honum var žį žrķtyppta fjalliš „Diadem” (Höfušdjįsn), sem minnti mig į Piz Palu.

Ęvintżriš, sem viš lifšum hér fyrir 12 įrum var ljóslifandi ķ hugskotinu.  Ég mundi eftir hrifningunni, sem gagntók okkur, žegar viš litum žessa fjalladżrš fyrsta sinni og fann fyrir įhrifum žeirra stundar, žegar viš stóšum į fyrsta gręnlenzka tindinum ķ mišnętursólinni.

Žetta var dżrlegt og įhyggjulaust sumar, sem viš įttum saman ķ töfrandi landslagi og gjörsamlega einangrašir frį umheiminum.  Viš félagarnir vorum afar samrżndir og treystum į mįtt okkar og megin.  Ašaltakmarkiš var aš klķfa eins marga tinda Staunings-Alpanna og unnt var um sumariš.  Įętlun okkar nįši ekki til žess atrišis, hvernig viš ęttum aš komast til strandar um haustiš ķ tęka tķš til aš nį sķšasta skipi heim.

Kyrršin var nęstum alger og var ašeins rofin af nįttśrulegum hljóšum eins og gargi gęsa og drunum ķ skrišjöklum.

Viš sigrušum 19 tinda, sem höfšu ekki veriš klifnir įšur.  Žaš var hér į milli fjallanna viš fagurblįa firši meš hvķtum, blįum og gręnum borgarķsjökum, sem ég batzt Gręnlandi žessum órjśfanlegu tilfinningaböndum.  Žaš er óhętt aš segja, aš ég hafi uppskoriš rķkulegan įvöxt af žeim.  Ég hefši ekki viljaš missa af einu andartaki hinna fimm ferša minna hingaš.

Flugvélin var komin ķ 3000 metra hęš, en flaug samt tiltölulega lįgt yfir fjalllendiš.  Henning stżrši henni ķ stórum sveig til aš ég nyti śtsżnisins sem bezt.

„Sjįšu, žarna er Alpafjöršurinn,” hrópaši ég frį mér numinn og benti nišur į mjóan fjöršinn, umgirtan sębröttum fjöllum.  Innst ķ žessum firši hafši katalķnaflugbįturinn lent meš okkur eftir ęvintżralegt og snarbratt ašflug śr sömu hęš og viš flugum ķ nś.

Henning tók fullan žįtt ķ gleši minni og hrifningu, en skildi ekki, hvaš gerši žessi fjöll svo eftirsóknarverš, aš menn legšu į sig mikiš haršręši til aš klķfa žau.  Eftir śtsżnisflugiš yfir fjöllunum flugum viš śt Alpafjöršinn og lentum skömmu sķšar ķ Meistaravķk.

Žaš var svolķtiš skrķtiš aš finna svona stóran og fullkominn flugvöll į žessum slóšum.  Hvaša tilgangi žjónaši hann eftir aš blżnįmunum var lokaš?  Flugfélagiš SAS og danska stjórnin standa undir kostnaši viš rekstur hans til aš stušla aš auknu öryggi faržega į flugleišum yfir pólinn.  Norręna nįmufélagiš notar hann enn žį, žegar mįlmleitarleišangrar eru geršir śt og birgšaflugvélar vešurstöšvanna hafa hér mišstöš.

Ég var naumast stiginn frį borši, žegar kallaš var til mķn:  „Sęll Matti, hvernig lķšur žér?”

Žarna stóš gamall vinur, Erich Hintersteiner, meš framrétta hönd.  Įriš 1957 höfšum viš įsamt nokkrum vinum hans og samlöndum okkar haldiš steierķskt įtthagakvöld ķ bragga į flugvellinum hér.  Nś var hann oršinn einn eftir, žvķ aš nįman er lokuš og fyrri samstarfsmenn horfnir til annarra starfa.  Erich var nś oršinn forstjóri mįlmleitadeildar Norręna nįmufélagsins meš ašsetur ķ Kaupmannahöfn.  Žaš var hreint ekki skrķtiš, žar sem hann er haršduglegur og žar aš auki nįmuverkfręšingur, jarš- og steinafręšingur.

Hann hafši helgaš sig störfum į Gręnlandi.  Markmiš hans og verkefni var aš finna veršmęta mįlma į austurströndinni til aš bęta lķfsafkomu ķbśanna žar.

Ég hafši alltaf hitt Erich žar sem ég įtti hans sķzt von.  Sķšast geršist žaš ķ Scoresbysundi fyrir fjórum vikum, žegar ég var į heimleiš śr veišiferš meš Dines Sanimuinak.  Žį męttum viš tveimur hundaslešum ķ rökkrinu.  Į fremri slešanum sat Gręnlendingur, en į hinum stóš mašur, klęddur skinnstķgvélum, sķšum anorak og skinnhśfu.  Allt yfirbragš hans minnti į gömlu pólfarana og hafši sterk įhrif į mig.  Žegar viš męttumst, heyrši ég kunnuglega rödd hrópa:  „Sęll Matti.”  Ég tók višbragš.  Žetta gat enginn annar veriš en Erich.

Nokkrum dögum sķšar, žegar viš hittumst ķ žorpinu, spurši ég hann, hvernig hann hefši žekkt mig ķ myrkrinu.  Hann svaraši žvķ til, aš hann žekkti engan Gręnlending, sem klęddist raušum dśngalla.  Svo sagši hann mér frį įstęšu žessarar nęturferšar žeirra, sem hafši nęstum endaš meš ósköpum.

„Viš ókum til Brewsterhöfša til aš veiša seli.  Um mišnęttiš vorum viš oršnir allžreyttir og žar af leišandi óvarkįrari en ella.  Žį geršist óhappiš.  Ég heyrši skyndilega brest og sį sleša Jóhanns hverfa nišur um ķsinn.  Ķ nęstu andrį komust hundarnir upp į traustari ķs og tókst į einhvern undraveršan hįtt aš kippa honum upp.  Til allrar hamingju hafši Jóhann setiš sem fastast į slešanum, žótt vatniš nęši honum upp undir axlir.  Vesalings Jóhann varš aš hlaupa meš slešanum ķ nokkrar klukkustundir, alla leiš til Brewsterhöfša til aš frjósa ekki ķ hel.
Eirch kom meš stórum beltabķl frį Meistaravķk til aš koma fyrir vistum mįlmleitarleišangurs nęsta sumars og dvelja jafnframt ķ nokkra daga į Brewsterhöfša.

Henning hafši flutt flugvélina aš brśn brautarinnar, fyllt endsneytisgeymana og tjóšraš hana fyrir nóttina meš ašstoš flugvirkjans.

Erich axlaši sjópokann, en ég bakpokann og viš gengum aš bragga ķ grenndinni.

„Žś getur veriš hjį mér ķ herbergi, Matti.  Žaš er nógu stórt fyrir tvo.”

„Žaš er fyrirtak.  Žetta getur tekiš nokkra daga.”

„Ég veit žaš.  Langar žig ekki aš fara meš žeim til vešurstöšvanna?”

„Hvernig spyršu?  Aušvitaš langar mig meš.”

„Ég skal fęra žaš ķ tal viš Kaysfeld.  Hann er fulltrśi Gręnlandsverzlunarinnar.  Hann samžykkir žaš lķklega.”

„Flug til Danmarkshavn  er eina óuppfyllta óskin, sem ég į hér ķ Gręnlandi,” sagši ég įnęgšur, eins og allt vęri klappaš og klįrt.

„Viš skulum sjį til.  Vonandi veršur ekkert til fyrirstöšu,” sagši Erich, er viš gengum inn ķ einfaldar og hreinlegar vistarverurnar ķ bragganum.

Ég lagši farangurinn frį mér og fór śt aftur til aš litast um.  Žaš hafši ekki margt breytzt sķšan ég var hér sķšast.  Svo virtist žó, sem flugbrautin vęri oršin lengri.  Einkennileg tilfinning gagntók mig, žegar ég stóš aftur į žeim staš, sem ég hafši heimsótt einna fyrstan ķ Gręnlandi.  Žį byrjaši ęvintżriš, sem į sér enga hlišstęšu ķ hefšbundnu lķfi mķnu.  Sumarlöng dvöl ķ Staunings-Ölpunum viš fjallgöngur og óvissan um afdrif okkar um haustiš.  Eina skynsamlega lausnin var aš fara sjóleišina til Meistaravķkur, en žaš var vonlaust verk aš ętla sér aš ferja 500 kķló af farangri og įtta menn ķ tveimur veikbyggšum fellibįtum um langan veg žriggja fjarša.  Nišurstašan varš sś, aš viš sendum Hansl Gsellmann einan į bįtnum sķnum til Meistaravķkur, žar sem hann įtti aš reyna aš śtvega okkur stęrri farkost.
Ķ fyrsta bragganum, sem hann knśši dyra į, sat mašur meš dagblaš ķ hendi.  Hansl sagši honum frį vandkvęšum okkar.  Hann leit upp og sagši:  „Voruš žiš ķ Staunings-Ölpunum?  Žį eruš žér Hansl Gsellmann.”
„Jį, rétt er žaš, en hvernig žekkiš žér mig?”

„Sjįiš žér sjįlfur,” svaraši hann og rétti Hansl dagblašiš.  Žar stóš undir stórri mynd:  „Austurrķskur fjallgönguleišangur undir stjórn Hansl Gsellmann lagšur af staš til Staunings-Alpanna.”  Myndin var tekin į blašamannafundi ķ austurrķska sendirįšinu ķ Kaupmannahöfn.

Nś lį allt ljóst fyrir.

Mašurinn var danski stórśtgeršarmašurinn Knud Lauritzen.  Hann lét sér ekki muna um aš sękja okkur į einkasnekkju sinni Vippa Dan.

Nś sįtum viš allir saman ķ notalegum hķbżlum žessarar flugstöšvar į noršurhjara meš viskķglös ķ höndum og röbbušum um Gręnland į fjórum tungumįlum.  Flugstöšvarstjórinn og verzlunarfulltrśinn į dönsku, įhöfn flugvélarinnar ķslenzku, viš Erich žżzku og svo tölušum viš allir saman į ensku.  Gamlar minningar voru rifjašar upp og talaš um sameiginlega vini og kunningja.

„Hvaš er aš frétta af flugkappanum frį Meistaravķk?” spurši ég.

„Hann fórst,” sagši Hansen flugstöšvarstjóri dapurri röddu.

„Žaš hlaut svo aš fara.  Žaš er ekki hęgt aš storka forlögunum endalaust,” sagši Erich, sem hafši oft flogiš meš honum.

Žaš var rétt, aš „flugkappinn”, eins og hann var nefndur į austurströndinni, hafši oft hętt lķfi sķnu viš glęfralegar ašstęšur.  Į hverju vori flaug hann tveggja hreyfla flugvélinni sinni frį Danmörku til Gręnlands og til baka aš hausti.  Flugžol hennar var ekki nęgilegt fyrir svona langt flug, svo aš hann tók aukaeldsneyti meš sér ķ tunnum.  Sķšan dęldi flugvirkinn hans žvķ śt ķ geymana meš handdęlu į leišinni.

„Flugvirkinn dęlir og ég flżg.  Ef hann fer ķ verkfall, er śti um okkur,” hafši hann sagt viš mig, žegar ég sat viš hliš hans ķ flugvélinni og spurši hann um flugmannslķfiš.  Žetta var eitt af algengum tilsvörum hans og alls ekki hiš kjarnyrtasta.

Žaš var komiš mišnętti, žegar viš slitum samkvęminu og bušum góša nótt.  Įšur en viš skildum var afrįšiš, aš ég flygi meš til Danmarkshavn sem einn af įhöfninni.

„Mig vantar hvort sem er einhvern til ašstošar viš fermingu og affermingu, svo aš allt gangi sem fljótast fyrir sig.  Žś ert einmitt rétti mašurinn til žess,” sagši Kaysfeld.

„Žś skalt vera tilbśinn til brottfarar hvenęr sem er, žvķ aš viš förum um leiš og vešur leyfir,” sagši Henning aš skilnaši.

Morguninn eftir spurši ég hann fyrstra orša viš morgunveršarboršiš:  „Hvernig er śtlitiš?  Er vešriš hagstętt?”

„Nei, žvķ mišur.  Žaš er lįgskżjaš og snjókoma ķ Danmarkshavn.”

„Žaš mį einu gilda fyrir mig.  Žį bętist bara einn dagur viš dvöl mina ķ Gręnlandi.”  Svo snéri ég mér aš Erich og spurši:  „Hvaš ętlar žś aš gera ķ dag?”

„Ég žarf aš fara upp ķ nįmu.  Kemuršu meš?”

„Aušvitaš.  Hvenęr?”

„Strax eftir morgunverš.  Komdu śt į flugbraut.  Snjóbķllinn er žar.  Ég žarf aš sinna dįlitlu įšur en ég fer.”

Ég mundi, aš nįmužorpiš, sem er ķ tķu kķlómetra fjarlęgš frį flugvellinum, uppi ķ fjöllum, var oršiš mjög hrörlegt og nišurnķtt.  Fyrir 12 įrum fékk ég lįnašan jeppa og ók žangaš.  Braggažorpiš og vinnutękin, bįrujįrniš og timburdrasliš vöktu litla hrifningu meš mér.  Eftir kyrršina allt sumariš ķ Staunings-Ölpunum voru öll mannvirkin, ysinn og vélagnżrinn frį vörubķlum og lofthömrum eins fjarri huga mķnum og skįldsögur Jules Verne.

Ég vissi vel, aš handan nęsta fjalls var nįttśran eins óspillt og frišsęl og hśn var į degi sköpunarinnar.  Samt felldi ég mig ekki viš žessi mannanna verk į įsjónu landsins.  Hśsin og ruslahaugarnir meš slitnum stķgvélum, dęldušum ķlįtum, hjólböršum og öšrum śrgangi stungu illa ķ stśf viš fegurš umhverfisins.  Žetta voru ašskotahlutir, sem įttu ekki heima hér.

Mér lék forvitni į aš sjį, hvernig umhorfs vęri žar tólf įrum sķšar.  Ég sat ķ framsęti snjóbķlsins, sem valt yfir stokka og steina eins og skrišdreki.  Vegurinn sįst óljóst į nokkrum stöšum, svo Erich ók aš mestu beint af augum.  Landslagiš rifjašist upp fyrir mér.  Žarna framundan var žorpiš og nįmugöngin ķ hlķšinni fyrir ofan.  Drunurnar ķ bķlnum endurómušu frį tómum bröggunum og ég mundi, hve žjakandi įhrif žorpiš hafši haft į mig, žótt žaš išaši af lķfi.

Nśna fannst mér allt miklu ömurlegra.  Eina gatan var hulin žykkum snjó, huršir lęstar meš slagbröndum, gluggar negldir aftur, nokkrir kofanna fullir af snjó, allt autt og yfirgefiš og ofurselt eyšingaröflunum.  Yfirgefinn gullgrafarabyggš ķ Alaska hefši litiš śt eins og höll ķ samanburši viš žetta.

Einu lķfsmerkin voru refaspor milli kofanna.  Lįgfótu yrši ekki vel til veiši hér.  Sś tilfinning lęddist aš mér, aš vélarnar, sem mennirnir stjórnušu hérna, hefšu einhvern veginn snśizt gegn žeim og grandaš.  Vitjunartķmi žeirra var nś runninn upp.  Žaš svaraši ekki kostnaši aš flytja tękin brott, svo aš nś varš allt ryši aš brįš.  Ég var daušfeginn, žegar viš snérum baki viš žessu sįlarlausa draugažorpi.  Į leišinni varš mér hugsaš til fjölbreytni lķfsins ķ Scoresbysundi.  Žar ómaši allt af glašvęrum barnahlįtrum, masi kvenna og hundagelti.

Žegar viš nįlgušumst flugvöllinn ķ hįlfrökkrinu, heyršum viš hreyfla flugvélarinnar ręsta og sįum Hansen og Henning į tali og flugvélstjórann ķ stjórnklefanum.  Viš ókum bein til žeirra og spuršum, hvert feršinni vęri heitiš.

„Viš ętlum aš fljśga til Ellaeyjar til aš sękja tvo starfsmenn danska sjónvarpsins.  Viltu koma meš?”

Žaš žurfti ekki aš spyrja mig tvisvar.  Svona ęvintżri bušust ekki į hverjum degi.  Flug ķ rökkri og dumbungsvešri hlaut aš vera spennandi.

Traust mitt į Henning var óbilandi.  Ég hefši flogiš meš honum į heimsenda.

Tveir jeppar óku eftir flugbrautinni til aš kveikja į olķuljósunum mešfram henni į mešan viš mösušum og bišum žess, aš hreyflarnir hitnušu.  Logar ljóskerjanna flöktu ķ vindinum og hlżleg birtan léši umhverfinu óraunverulegan blę.

Er viš hófum flugtak, žutu ljósin hjį meš auknum hraša og uršu aš einni samfelldri eldlķnu, žar til žau hurfu aftur fyrir okkur.

Viš sįum śtlķnur Traill-eyjar ķ um žaš bil 20 kķlómetra fjarlęgš til hęgri og til vinstri opnašist Segelselskabets-fjöršur.  Viš flugum fyrir mynni hans og fylgdum sķšan snarbrattri strönd Lyellslands ķ mišjum hlķšum.  Skömmu sķšar sveigšum viš til noršvesturs inn ķ Nįhvalssund.  Einhvers stašar hérna į žröngum firšinum bišu okkar tveir hundaslešar.

Hansen og ég stóšum frammi ķ stjórnklefa, bak viš Henning og vélstjórann, og störšum spenntir śt ķ leit aš einhverju lķfsmarki į ķsnum en sįum ekkert.  Žykk lįgžoka birgši sżn.  Skyndilega sįum viš ljós frį skęru blysi ķ gegnum žokuna.  Žeir höfšu heyrt til okkar og gįfu okkur ljósmerki.  Žarna bišu žeir og yršu harla vonsviknir, ef viš lentum ekki.

Henning dró śr vélaraflinu og flaug lįgt yfir bjarmann ķ žokunni.  Sķšan flugum viš śt fjöršinn.  Hvaš stóš til?  Ętlaši hann aš lenda?  Óžreyjufull žögn rķkti ķ stjórnklefanum.  Enginn męlti orš.

Eftir dįgóša stund sagši Henning:  „Ég ętla aš reyna aš lenda.  Viljiš žiš vera svo vęnir aš setjast og spenna beltin.”

Viš hlżddum umyršalaust og forum aftur ķ.

Flugvélin beygši bratt til vinstri og sveif svo inn fjöršinn aftur.  Ég reyndi aš lesa ķ svip Hansens.  Hvaša įlit hafši hann sem reyndari ašilinn į lendingarskilyršunum?  Hann virtist sallarólegur.

Ég fann fyrir žörf til aš segja eitthvaš, svo aš minna bęri į taugaóstyrk mķnum:  „Žetta hlżtur aš blessast, ef engir ķsjakar verša į vegi okkar, ekki satt?”

„Slešasveitin hefur örugglega vališ okkur góša braut žarna nišri,” sagši Hansen róandi.

Skyndilega tók fyrir alla śtsżn śr vélinni og į nęsta andartaki skall hśn tvisvar harkalega nišur į hjólin, svo ég hékk eins og mjölpoki ķ sętisólunum.

Hansen opnaši dyrnar og viš stukkum śt.  Rétt į eftir birtust tveir hundaslešar į fleygiferš.  Žaš uršu fagnašarfundir.  Komumenn žrżstu hendur okkar og viš lį, aš hundarnir felldu okkur um koll ķ gleši sinni.  Žeir voru fallegir, greyin, velaldir og sterklegir.  Eigandinn gat sannarlega veriš stoltur af žeim.

Dönsku slešasveitirnar hafa stöšugt eftirlit meš höndum į noršausturströndinni til aš gęta réttar dönsku krśnunnar og jafnframt aš skrįsetja heimildir um žetta óbyggša svęši.

Sjónvarpsmennirnir höfšu fylgzt meš žeim og fest lķf žeirra  og starf į filmu ķ vikuferš į slešunum.

Henning hvatti okkur til hreyfings.  Hann vildi ešlilega komast brott sem allra fyrst.  Viš komum farangri faržega okkar fyrir um borš, kvöddum slešastjórana meš handabandi og stigum um borš sjįlfir.

Snjórinn žyrlašist upp ķ kringum mennina og hundana į ķsnum, svo aš žeir snéru sér undan og skżldu andlitum sķnum.  Danirnir voru komu okkar mjög fegnir.  Žeir voru bśnir aš fį sig fullsadda af slešaferšinni.

Hansen, sem hafši veriš aš spjalla viš landa sķna, gekk fram ķ stjórnklefa, dró upp viskķpela og sagši:  „Jęja, Henning, nś ętla ég aš skįla fyrir frammistöšu žinni.  Ég ętla aš gera žaš į žann hįtt, sem hefur ekki tķškast fyrr en hér um borš.  Ég ętla aš standa į höfši į mešan.”

Viš hinir litum vantrśašir hver į annan og sķšan vorkunnaraugum į Hansen.  Hvers konar karlagrobb var žetta?  En viti menn.  Hann fór śr anoraknum, lagši flöskuna į gólfiš og gerši nįkvęmlega žaš, sem hann hafši lofaš.

Viš klöppušum honum lof ķ lófa fyrir sżninguna og drukkum svo saman afganginn af viskķinu, ekki žó meš sömu ašferš og Hansen.

Feršin til baka tók skamma stund og Henning lét flugvélina snerta rétt viš brautarendann til aš eiga alla brautina upp į aš hlaupa.

Enn einn drauma minna hafši rętzt.  Ég hafši lengi óskaš mér žess, aš fį tękifęri til aš fljśga hingaš noršureftir įšur en ég segši skiliš viš Gręnland.  Ströndin er mjög vogskorin og hįlend.  Žröngir firšir lišast milli sębrattra fjalla og ótal eyjar eru meš ströndum fram.

Flugleišin noršur meš austurströndinni liggur yfir nokkurs konar einskismannslandi į milli tveggja heima, sem eru lķkir aš vetri til en alls ólķkir į sumrin.  Hjarnrisinn į ašra hönd og óravķddir Dumbshafsins į hina.  Į sumrin er svęšiš, sem viš flugum yfir ašlašandi og hrikafagurt.  Žį er žaš skrżtt himinblįum, tęrum vötnum, vafiš gróšri og išandi af lķfi.  Žetta svęši lķkist tępast nokkru öšru į jaršrķki.

Žeir eru margir, sem hafa boriš beinin ķ harmleikjum fyrir žessari strönd.  Ķsinn hefur malaš mörg skip hvalveišimanna og landkönnuša mélinu smęrra.  Įhafnirnar komust oft śt į ķsinn meš einhverjar vistir, en uršu samt aš lįta ķ minni pokann, žegar ķsjakarnir, sem žęr leitušu śt į, minnkušu stöšugt, žar til allir hurfu ķ hafiš.  Oft lifšu skipreka menn mįnušum saman ķ örvęntingu og vonleysi įšur en miskunnarlaus heimskautsveturinn gerši śt af viš žį.  Margir, sem komust lķfs af eftir slķka hrakninga, uršu aldrei samir aftur og sumir misstu vitiš.

Annįlar herma, aš žżzk og ensk skip hafi oršiš ķsnum aš brįš viš Shannon-eyju įriš 1769 og sokkiš meš manni og mśs.  Ašeins įri sķšar hurfu ķ kringum fimmtķu hollenzkir og žżzkir hvalveišimenn ķ hafiš į Gael-Hamkes-flóa.  Örfįir komust lķfs af eftir fimm mįnaša hrakninga į ķsjaka, sem rak meš žį fyrir sušurodda Gręnlands og alla leiš noršur til Holsteinsborgar į vesturströndinni.  Sama įr fórst enska skipiš Guillaume og įhöfn žess rak einnig sušur meš ķsnum.  Gręnlendingar björgušu žeim, en žeir komust ekki til Frišriksvonar fyrir en įriš eftir.

Svona er hęgt aš halda įfram allt til okkar daga.

Annar noršurpólsleišangurinn žżzki undir stjórn Koldewey skipstjóra varš fyrir alvarlegu įfalli įriš 1869.  Birgšaskip hans, Hansa, lokašist  inni ķ ķsnum viš Liverpool-ströndina og sökk.  Įhöfnin sį hvert stefndi og kom miklum vistum śt į traustan ķsjaka, sem žeir bįrust į sušur meš ströndinni ķ 199 daga.  Spennan og žrżstingurinn ķ ķsnum įtu sķfellt af jakanum, svo aš žeir tżndu smįm saman megninu af birgšunum, žar til ašeins hiš allra naušsynlegasta var eftir.  Sex menn svįfu ķ kofa byggšum śr kolapokum en hinir ķ tveimur bįtum, sem žeir spenntu segl yfir.  Žarna žreyjušu žeir žorrann ķ afspyrnuvešrum og lifšu ķ stöšugum ótta.  Žetta įlag varš einum žeirra ofraun og hann missti vitiš.

Aš lokum rak žį į aušan sjó og komust hinn 13. jśnķ 1870 til kristnibošsstöšvarinnar Frišriksdals.  Jślķus Payer, austurrķskur žįtttakandi, sem var į hinu skipinu, Germanķu, skrifaši um félaga sķna į Hansa:  „Ég žekki ekki dęmi žess ķ sögu Noršurheimsskautsins, aš menn hafi sżnt svo ašdįanlegt og ótrślegt žrek sem įhöfnin į Hansa.  Žżzkir sjómenn mega vera stoltir af Hegemann skipstjóra, sem tókst aš halda uppi aga viš žessar ógnžrungnu ašstęšur.”

Ég sat frammi ķ stjórnklefa hjį Henning meš sérkort af Noršaustur-Gręnlandi ķ hendi.  Viš flugum sjónflug og glöggvušum okkur į kennileitum į ströndinni.  Traill-eyja og eyja Landfręšifélagsins voru aš baki.  Svo flugum viš fyrir fjörš Franz Josefs keisara og skaginn framundan hlaut aš vera Broer-Ruyshöfši.  Ég leitaši stašfestingar hjį Henning, sem kinkaši kolli til samžykkis.

Fyrir 12 įrum varš hér slys, svipaš žeim, sem lżst er hér aš framan.  Norski selveišarinn Polarbjörn lokašist inni ķ ķsnum įriš 1957 og brotnaši ķ spón en 23 manna įhöfn hans komst śt į ķsinn og uggši mjög um sinn hag.

Atburši žessum svipaši mjög til žeirra, sem geršust įšur fyrr viš sömu ašstęšur, en nś greip tęknižróun sķšustu įratuga inn ķ dęmiš.  Neišarköll skipsins heyršust vķša og komu af staš kešjuverkandi atburšarįs.  Skymasterflugvél bandarķska flughersins, sem var stödd syšst ķ Sušurrķkum Bandarķkjanna, fékk boš um aš halda tafarlaust til herstöšvarinnar Thule į Noršur-Gręnlandi.  Žegar žangaš kom, var žyrlu komiš fyrir um borš og flugvélin flaug įfram yfir jökulinn til Meistaravķkur meš farm sinn.  Į mešan žessu fór fram var flugvél į leišinni frį herstöšinni ķ Keflavķk meš aukaeldsneyti fyrir žyrluna.  Hśn lagši strax af staš ķ leitarflugiš yfir ķsinn fyrir Broe-Ruyshöfša.  Žessar ašgeršir bįru tilętlašan įrangur.  Innan sólarhrings frį žvķ, aš Polarbjörn sökk, sįtu allir skipbrotsmennirnir heilir į hśfi ķ hlżjum vistarverum ķ Meistaravķk.

Žessar björgunarašgeršir, sem hófust ķ 7000 kķlómetra frį slysstašnum og var framfylgt meš hernašarlegri nįkvęmni, bera ljósan vott um hjįlpfżsi į neyšarstund og tęknižróunina hin sķšari įr.

Flugmennirnir geršu ekki mikiš śr žessari dįš, žegar viš sįtum saman ķ Meistaravķk aš björgun lokinni og létum ķ ljós undrun okkar į žvķ, hve allt hafši gengiš skipulega og snuršulaust fyrir sig.  Žeir sögšu bara:  „Žaš tekur žvķ varla aš minnast į žetta.  Fyrir okkur var žetta einungis venjulegt flug.”

Nś flugum viš lįgt yfir Broer-Ruyshöfša og ég leit nišur į 1000 metra hįa fjallgaršinn.  Jślķus Payer kleif hann fyrstur įriš 1870 og uppgötvaši fjörš Franz Josefs keisara.  Śtsżniš heillaši hann.

Umhverfi og ašstęšur hér hljóta aš lķta allt öšruvķsi śt aš sumarlagi, žegar skrišjöklar kelfa, tignarlegir borgarķsjakar sigla um fagurblįan fjöršinn og dalirnir skrżšast sķnu fegursta.  Žaš eru ótrślegar andstęšur, sem skapast meš hjarnfrerann ķ bakgrunni.  Nśna varš ķmyndunarafliš aš sjį um žį mynd, žvķ aš landiš, jökullinn og hafiš runnu saman ķ eina samfellda breišu ķss og snęvar.  Ašeins einstaka hnśkar og strżtur stóšu upp śr og sżndu, hvar land var undir.  Į sumrin er hér grišland fjölda fugla, saušnauta og annarra heimsskautsdżra, en nś var allt sem steinrunniš.  Ekkert kvikt aš sjį.

Mér var tķšhlustaš į dyn hreyflanna og hugsaši til žess meš hryllingi, ef viš yršum aš naušlenda.

Žegar viš vorum komnir fram hjį Gael-Hamkesflóa, spennti ég sętisólarnar fyrir millilendingu ķ Daneborg.  Žar er dönsk vešurstöš į Wollastoehöfša.  Ég margreyndi beltiš.  Žaš var bezt aš vera viš öllu bśinn.

„Séršu, žarna er Daneborg,” sagši Henning og benti į flata ströndina, žar sem nokkrir ógreinilegir og dreifšir, dökkir dķlar sįust.  Hśsin skįru sig svo lķtiš śr landslaginu, aš žau hefšu allt eins getaš veriš klettar.

Viš lękkušum flugiš og hringsólušum yfir stöšinni og ķsnum ķ leit aš hentugum lendingarstaš.  Hér var ķsinn alls óhęfur til lendingar.  Ójöfn ķshellan lį upp aš ströndinni og vestar var hśn lķkust apalhrauni.  Žį sįum viš reykjarmökk stķga til himins vestan viš stöšina, upp śr smįfirši, sem lķktist helzt gljśfri frį okkur séš.  Žetta merki hlaut aš vera okkur ętlaš.

Stefnan var tekin aš žröngu fjaršarmynninu og viš vorum ekki fyrr komnir į milli brattra hlķšanna en ókyrršin ķ loftinu hristi flugvélina óžyrmilega.  Henning greip žéttar um stjórnvölinn bįšum höndum og baršist viš loftstraumana, sem virtust magnast milli fjallanna.  Žaš var engu lķkara en hann héldi um hornin į óšu, mannżgu nauti og reyndi aš snśa hann nišur.  Vélin titraši og steypti stömpum, žeyttist upp og nišur, vęngirnir blöktu lķkt og į fugli og vöggušu til og frį.

Ég leit į Henning.  Hann sat meš uppbrettar ermar og var einbeitnin uppmįluš.  Hvort skyldi gerast fyrr, aš honum tękist aš lenda eša viš skyllum į öšrum hvorum hamraveggnum?  Ég sat alveg ašgeršarlaus og gat ekkert gert.  Mikiš fann ég til vanmįttar mķns.

Lendingin tókst meš įgętum, žrįtt fyrir erfišar ašstęšur.  Kaysfeld og ég affermdum vistirnar og réttum póst og pinkla śt um dyrnar.  Starfsmenn stöšvarinnar tóku viš žeim og hlóšu į hundasleša.  Aš loknum nokkrum formsatrišum og undirskriftum var žessari skyndiheimsókn lokiš.  Žaš gafst enginn tķmi til oršaskipta, įfram skyldi haldiš.  Mér fannst žeir, sem tóku į móti okkur, fįmįlgir og ekki kęra sig um óžarfar mįlalengingar.  Viš kvöddum og lokušum dyrunum.

Hreyflarnir drundu į nż og brįtt hófst sami darrašardansinn og ķ ašfluginu.  Nś var spurningin sś, hvort okkur tękist aš hękka flugiš eša steyptumst nišur aftur.  Henning var ekki fisjaš saman.  Hann kofsvitnaši viš įtökin og viš hengum żmist ķ ólunum eša žrżstumst nišur ķ sętin af ógnarkrafti.  Himinn og jörš runnu saman fyrir augum mķnum, en viš hękkušu flugiš jafnt og žétt žar til viš svifum upp śr žessum nornapotti.

Vélstjórinn sat viš hliš Hennings į mešan į sviptingunum stóš, en kom svo til mķn og bauš mér sęti sitt.  Hann vissi, hversu įhugasamur ég var um aš missa ekki af neinu, sem bęri fyrir augu.  Henning sagši mér, aš hann hefši oft įšur komizt ķ kast viš žessa sviptivinda ķ firšinum.  Hann mjókkaši žvķ meir, sem utar dró.  Žegar vindur stóš af landi, magnašist hann, er nęr dró fjaršarmynninu og olli žessari hęttulegu ókyrrš.

Beint śt af Wallstonhöfša er Sabine-eyja.  Sundiš milli hennar og lands er svo mjótt, aš erfitt er aš sjį, aš um eyju er aš ręša.  Žarna hafši annar žżzki pólleišangurinn vetursetu.  Tvö skip lögšu upp frį Bremerhafen, leišangursskipiš Germanķa og birgšaskipiš Hansa.  Žau komu aš ķsjašrinum hinn 15. jślķ 1869 og hrakti sķšan hvort frį öšru hinn 20. jślķ.  Hansa mętti örlögum sķnum, en Germanķa komst ķ gegn og varpaši akkerum ķ lķtilli vķk sunnan viš eyna.

Viš vorum komnir fram hjį Sabine-eyju og stefndum śt į hafķsinn.  Ég leit til baka og gat ekki slitiš hugann frį Koldewey skipstjóra og Jślķusi Payer.  Žeir hófu leišangur sinn voriš 1870.  Žar eš žeir höfšu enga slešahunda, uršu žeir aš draga slešana sjįlfir.  Payer skrifaši sķšar feršalżsingu og segir žar:  „Žaš er ekki djśpt ķ įrinni tekiš aš segja, aš slešadrįttur hafi veriš erfišur.  Viš stundum undan farginu viš hvert fótmįl, en streittumst samt viš.  Dante hefši tępast fengiš raunsannari hugmynd um pķslar vķtis en žaš, sem viš mįttum reyna.”  Eftir tuttuguogžriggja daga ferš komu žeir til Germanķulands viš Bismarckhöfša og komust yfir 77. breiddarbauginn.  Enginn hafši fyrr komizt svo noršarlega į žessari strönd į undan žeim.  Žį var ljóst, aš vistirnar hrykkju ekki til lengri feršar, žeir létu skynsemina rįša og snéru viš.  Įšur en žeir geršu žaš, drógu žeir noršur-žżzka og austurrķska fįna aš hśni til stašfestingar komu sinnar.

Feršin til baka til Sabine-eyjar var ekki sķšur erfiš.  Žeir uršu aš halda kyrru fyrir svo dögum skipti ķ stórhrķšum, svo aš hungriš fór aš sverfa aš.  Hrįtt saušnautakjöt olli žeim krampa og uppsölum.  Sljóleika fór aš gęta mešal žeirra og hann magnašist svo, aš žeir hęttu aš lokum aš greina milli svefns og vöku.  Žegar stanzaš var, hnigu žeir strax steinsofandi nišur ķ snjóinn.

Žannig lżsir Jślķus Payer feršinni til baka.  Žegar žessi bók kom fyrir almenningssjónir, voru lišin 99 įr frį atburšunum, sem geršust į Dove-flóa, milli Koldewey-eyjar og meginlandsins.

Annar žżzki leišangurinn į žakkir skyldar fyrir aš vķkka landfręšilega sjónvķdd okkar, žrįtt fyrir aš hvalveišimenn og ašrir ofurhugar hafi uppgötvarš austurströndina fyrr į öldum.  Afrek žżzku pólfaranna liggja ķ žvķ aš komast lengst noršur og fundi landa Wilhelms keisara og Franz Josefs og Tżrólfjaršar.  Auk žess stašfestu žeir tilvist saušnauta į Noršaustur-Gręnlandi.

Klukkan ķ męlaboršinu var 12 į mišnętti.  Sólaruppkoman rošaši noršurhimininn og kyssti fjallatindana, svo aš žeir virtust loga.  Spašar flugvélarinnar tóku į sig gullinn blę.  Fyrir sunnan okkur rķkti myrkriš enn žį og fölur mįninn skein į purpurablįum nęturhimni.

„Žarna eru saušnaut,” hrópaši Henning, benti nišur, sveigši vélina til vinstri og flaug ķ hringi til aš lękka flugiš.  Nś sį ég žau lķka.  Žarna stóšu įtta dżr ķ hnapp į ķsnum.  Žau höfšu tekiš sér varnarstöšu, kżrnar og kjįlfarnir aš baki törfunum.  Fjęr voru ķ kringum fimmtįn ķ višbót į beit.  Henning hętti viš aš lękka flugiš meira til aš trufla žau ekki aš naušsynjalausu og beindi vélinni aftur ķ rétta stefnu noršur.

Sólin var öll komin upp fyrir sjónarrönd.  Gullrošinn borgarķs varpaši löngum skuggum śt į ķsbreišuna.  Viš flugum lįgt fyrir yfir žessa dżrš, žvķ stutt var til lendingar.

Tķu mķnśtum sķšar komu viš aš lįgri strandlengju, žar sem stóšu nokkur hśs, hįlfhulinn snjó, og fjarskiptamastur.  Žetta var Danmarkshavn.  Eftir hefšbundiš hringflug lenti Henning flugvélinni meš hlišsjón af flaggmerkjum, sem hafši veriš komiš fyrir į ķsnum.

Ég stökk śt og svipašist um.  Ekkert nema ķs og snjór og žessi hśsažyrping umhverfis mastriš į ströndinni ķ fjarska.  Svo žetta var žį nyrzta vešurstöšin į austurströndinni aš Station North (Noršurstöš) frįtaldinni, en hśn er į 81. grįšu noršur og fęr birgšir frį Thule.  Ķ Danmarkshavn bjuggu 12 menn, sem önnušust skyldustörf sķn af stakri ašśš dag og nótt įriš um kring.  Žegar einvera og myrkur bera hugann ofurliši, ganga menn stundum einir śt og taka upp eintal viš stjörnurnar, tungliš og įstvini heima.

Ég er ekki mįlgefinn mašur aš ešlisfari og virši óskir manna um žögn, ef žannig stendur į.  Samt brunnu margar spurningar į vörum mér, auk žess sem ég trśši ekki öšru en aš mennirnir hérna gripu fegins hendi tękifęri til aš tala viš langt aš komna gesti.  Žvķ spurši ég žį eins og annars og reyndi aš fį žį til aš ręša örlķtiš viš mig.  Allt kom fyrir ekki.  Žaš var eins og žeir hefšu gleymt til hvers talfęrin eru notuš.  Hér var ekkert óžarft mas.  Žeir lķktust landslaginu, voru eins oršfįir og žaš var eyšilegt.  Einveran hafši sett mark sitt į žį.  Žaš var engu lķkara en heimsókn okkar vęri óžęgileg röskun į högum žeirra og žeir hlökkušu mest til brottfarar okkar.

Strax aš lokinni affermingu lögšum viš af staš og flugum beinustu leiš til Meistaravķkur.  Žar stöldrušum viš örlķtiš viš į mešan geymar vélarinnar voru fylltir af eldsneyti og viš komum farangri okkar fyrir um borš.  Svo var lagt af staš ķ sķšasta įfangann til Reykjavķkur.

Henning flaug nokkra krappa hringi yfir flugvellinum aš skilnaši.  Ég hafši myndavélina ķ skotstöšu en gat ekki smellt af vegna žess, hve ég žrżstist af miklu afli nišur ķ sętiš.  Mér leiš eins og ég vęri lamašur.  Žaš var ekki ofsögum sagt, aš Henning var flugmašur af lķfi og sįl.  Hérna, langt utan reglubundinna flugleiša, gat hann gefiš listfluginu lausan tauminn.

Aš žessu loknu flugum viš meš löndum ķ sušurįtt.  Vogskorin Liverpool-ströndin leiš hjį og óravķddir Scoresbysunds opnušust til vesturs.  Aš baki hurfu hęstu tindar Gręnlands.


.

 TIL BAKA        Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir         HEIM