Eritrea sagan,
Flag of Eritrea


ERITREA
SAGAN

.

.

Utanrķkisrnt.

Booking.com

Fyrir nżlendutķmann.  Ķ kringum įriš 1000 f.Kr. feršušust semķtar frį sušurarabķska konungsrķkinu Saba (Sheba) yfir Raušahafiš og blöndušust kśsķtum į ströndum Eritreu og nęrliggjandi hįlendissvęšum.  Žessir semķzku aškomumenn meš velžróaša menningu stofnušu konungsrķkiš Sksum, sem nįši yfir noršurhluta erķtresku hįsléttunnar  og austurlįglendiš ķ lok 4. aldar e.Kr.  Mikilvęg verzlunarleiš lį frį höfninni ķ Adulis ķ grennd viš nśtķmaborgina Zula til Aksum, höfušborgarinnar, sem var ķ nśverandi Tigray-héraši ķ Eritreu.

Eftir aš veldi semķta hafši teygzt nokkrum sinnum inn ķ nśverandi Egyptaland og Jeman, fór Aksum aš hnigna, žar til žaš huldist móšu tķmans į 6. öld.  Ķ upphafi 12. aldar réšu ežķópķsku höfšingjaęttirnar Zagwe og Solomonid til skiptis yfir allri hįsléttunni og strandhérušum viš Raušahafiš.  Mišhįlendi Eritreu (mereb melash = Landiš handan Mereb-įrinnar) var śtkjįlki konungsrķkja Ežķópķu undir stjórn landstjóra (bahr negash = lįvaršur hafanna).  Konungarnir nįšu aldrei fullri stjórn į žessu svęši og tökin uršu ę lausari sem žeir fluttu bśstaši sķna og hiršir lengra sušur į bóginn til Gonder og Shewa.  Eriteska hįlendiš varš aš léni höfšingjanna ķ Tigray, sem voru sjaldnast ķ vinįttusambandi viš Amhara-kvķsl ežķópķsku konungsęttarinnar.

Hiršingjarnir į hįsléttunni höfšu aldrei kynnst erlendum yfirrįšum žar til snemma į 19. öld, žegar Egyptar réšust inn ķ Sśdan og fóru rįnshendi um lįglendissvęši Eritreu.  Raušahafsströndin varš aš bitbeini margra rķkja vegna hernašarlegs og višskiptalegs mikilvęgis.  Į 16. öld réšu Tyrkir Dahlak-eyjaklasanum og sķšan Mitsiwa, žar sem žeir höfšu herstöš ķ žrjįr aldir meš stuttum undantekningum.  Į 16. öld uršu Eritrea og Ežķópķa fyrir innrįsum Ahmad Grań, mśslimasoldįnsins ķ Adal.  Eftir aš herir hans höfšu veriš hraktir brott, nįšu Tyrkir stęrri hluta af strönd Eritreu um skamma hrķš.  Įriš 1865 nįšu Egyptar Mitsiwa frį Ottómönum.  Žašan héldu žeir lengra inn ķ landiš upp į hįsléttuna.  Įriš 1875 komst egypzkur her alla leiš aš Mereb-įnni, žar sem hann var strįdrepinn ķ orrustu viš ežķópķska herflokka.

Opnun Sśezskuršarins įriš 1869 jók enn į samkeppnina um Raušahafiš og öflugustu rķki heims tóku žįtt ķ henni.  Į įrabilinu 1869-1880 keypti ķtalska Rubattion siglingafélagiš strandręmur ķ grennd viš žorpiš Aseb viš Raušahaf af soldįninum ķ Afar.  Įriš 1882 uršu žęr eign ķtalska rķkisins og įriš 1885 lentu ķtalskar hersveitir viš Mitsiwa, Aseb og vķšar.  Ežķópar veittu enga mótspyrnu viš Mitsiwa og mótmęli Tyrkja og Ežķópa voru hunzuš.  Ķtölsku herirnir dreifšust um hįlendiš śt frį Mitsiwa.  Yohannes IV, keisari, mótmęlti fyrst žessari śtženslu upp į hįsléttuna.  Hann var eini Tigray-mašurinn į keisarastóli ķ Ežķópķu į žessum tķmum.  Eftirmašur hans, Menilek II žįši vopn til aš halda keppinautum sķnum ķ skefjum gegn žvķ aš hann féllist į hernįm Ķtala į svęšunum noršan Mereb-įrinnar.  Wichale-samningurinn, sem var undirritašur 2. maķ 1889, var lżst yfir stofnun nżlendunnar Eritreu.  Žašan fóru Ķtalar ķ margar herferšir inn ķ Ežķópķu žar til žeir bišu algeran ósigur fyrir herjum Menileks ķ orrustunni viš Adwa 1. marz 1896.  Menilek elti ekki sigrašan andstęšing sinn yfir Mereb-įna.  Skömmu sķšar skrifaši hann undir samninga viš Ķtala ķ Addis Ababa, žar sem žeir višurkenndu fullveldi Ežķópiu og Ežķópar višurkenndu yfirrįš Ķtala ķ Eritreu.

Nżlendan Eritrea.  Fyrir nżlendutķmann voru engar borgir į hįsléttunni, ašeins į Raušahafsströnd.  Į nżlendutķmanum streymdu tugir žśsunda Ķtala til landsins meš nżja žekkingu og nżjan lķfstķl.  Asmara stękkaši og varš aš borg ķ Mišjaršarhafsstķl, Mitsiwa-höfn var endurnżjuš og höfnin ķ Aseb bętt.  Fjöldi nżrra borga byggšust į hįsléttunni.  Vegir og jįrnbrautir tengdu żmis svęši og nokkur išnašur žróašist, žannig aš Eritrear fengu tęknižjįlfun.

Allstór hluti beztu landbśnašarsvęšanna var tekinn frį fyrir ķtalska bęndur (ašeins fįir slķkir settust aš ķ landinu) og nokkrar plantekrur voru stofnašar til aš rękta naušsynjar fyrir borgarmarkašina.  Ķbśafjöldi landsins óx hratt.  Vegna žess, hve mikiš land Ķtalar tryggšu sjįlfum sér, fór fljótlega aš bera į landskorti fyrir eritreska bęndur.  Žessi žróun olli flótta śr sveitunum og fjölgun borgarbśa, žannig aš stétt verkamanna varš til ķ landinu.

Eritrea bjó ekki yfir neinum nżtilegum, dżrmętum nįttśruaušlindum, žannig aš aršur Ķtala af landinu var enginn, fremur hiš gagnstęša, žvķ žeir uršu aš veita fjįrmagni til styrkingar efnahag žess.  Litlu fé var variš til uppbyggingar menntakerfis fyrir landsmenn.  Skólar voru mjög fįir fyrir žį og žeir voru flestir ętlašir betri borgurum.  Eritrear fengu ekki vinnu viš stjórnsżslu nżlendunnar og unnu sem verkamenn eša hermenn.  Žegar innrįsin ķ Ežķópķu var undirbśin į fjórša įratugi 20. aldar voru žśsundir Eritrea kvaddir til skrįningar.

Undir yfirrįšum Ežķópķumanna.  Innrįsin ķ Ežķópķu ķ upphafi įrs 1935 markaši sķšasta kaflann ķ nżlendusögu Ķtalķu, kafla, sem lauk meš žvķ, aš Bretar rįku Ķtala frį Horni Afrķku įriš 1941.  Nęsti įratugurinn (undir yfirrįšum Breta) var spennužrunginn ķ utanrķkismįlum og stjórnmįlalega og mótaši framtķš Eritreu.  Hin landlukta Ežķópķa girntist hafnarašstöšu Eritreu og hafinn var įróšur fyrir innlimun žessarar fyrrum nżlendu į žeim forsendum, aš landiš hefši alltaf veriš hluti af ežķópķska rķkinu.  Bandamenn voru beittir pólitķskum žrżstingi og klerkar rétttrśnašarkirkjunnar voru fengnir til aš hvetja landsmenn til aš veita žessu mįli stušning.  Sameiningarflokkur var stofnašur 1946 undir handleišslu og meš fjįrstušningi stjórnarinnar til aš veita žessu mįli brautargengi.

Mśslimar ķ Eritreu höfšu góša įstęšu til aš mótmęla žessari sameiningu, žar sem kristni var opinber trśarbrögš ķ Ežķópķu og žeir bjuggu viš mismunun į mörgum svišum.  Mśslimasambandiš var stofnaš 1947 til aš berjast fyrir sjįlfstęši Eritreu.  Žótt nokkrir kristnir og islamskir Eritrear styddu sameininguna, fylgdu mörkin milli andstęšra fylkinga fremur veraldlegum lķnum.

Bandalagiš viš Ežķópķu.  Įriš 1950 įkvįšu Sameinušu žjóširnar aš sameina Eritreu og Ežķópķu eftir tveggja įra bandalag landanna, sem įtti aš veita Eritreu heimastjórn meš eigin stjórn og stjórnarskrį, vegna žrżstings frį Bandarķkjamönnum.  Ķ žingkosningunum ķ Eritreu įriš 1952 fékk Sameiningarflokkurinn mest fylgi įn žess aš komast ķ meirihlutaašstöšu, žannig aš samsteypustjórn var mynduš meš Mśslimaflokknum.  Sameinušu žjóširnar sömdu stjórnarskrįna ķ samrįši viš Haile Selassie I, keisara Ežķópķu.  Hśn var lögfest 10. jślķ 1952 en Haile Selassie breytti henni 11. įgśst.  Hann breytti einnig sambandslögunum 11. sept. og Bretar hęttu afskiptum af stjórn landsins 15. sama mįnašar.

Brostnar forsendur.  Samband landanna varš skammvinnt vegna žess aš stjórn Ežķópķu sżndi lķtinn vilja til aš fara aš lögunum um bandalagiš.  Stjórnarskrį Eritreu kvaš į um jafnręši kynžįtta og trśarhópa.  Hśn gerši rįš fyrir, aš arabķska og Tigrinya vęru opinber tungumįl og aš kristnir og mśslimar ęttu jafnan rétt til opinberra embętta.  Žetta viškvęma jafnvęgi raskašist vegna afskipta Ežķópķumanna og mśslimar uršu undir, žegar arabķska var afnumin śr menntakerfinu og žeir voru śtilokašir frį opinberum embęttum.

Ežķópķumönnum var ķ mun aš afmį öll merki ašskilnašarstefnu ķ Eritreu.  Žeir ofsóttu leištoga sjįlfstęšishreyfinga ķ landinu, žar til margir žeirra flśšu land.  Ķ samstarfi viš sameiningarsinna og algerri andstöšu viš stjórnarskrįna, komu žeir ķ veg fyrir stofnun allra sjįlfstęšra félaga ķ Eritreu.  Stjórnmįlaflokkar voru bannašir 1955, verkalżšsfélög voru bönnuš 1958 og įriš 1959 var stjórn landsins breytt ķ framkvęmdastjórn og ežķópķsk lög gengu ķ gildi ķ landinu.  Bandalagsrķki Eritreu voru snišgengin vegna grófra afskipta Ežķópķustjórnar, deilur um fjįrmįl risu og Eritreumenn voru beittir žrżstingi til aš afsala sér heimastjórninni.  Bandalagiš var žegar brostiš, žegar ežķópķska žingiš samžykkti afnįm žess 14. nóvember 1962 og gerši Eritreu aš héraši ķ keisaradęminu.  Skömmu sķšar var tigriya-mįliš bannaš ķ menntastofnunum og arnharik, sem var žį opinber tunga Ežķópa, tók viš.

Sjįlfstęšisstrķšiš.  Mśslimar voru fyrstu fórnarlömb afskipta Ežķópa og žeir stofnušu fyrstu andspyrnuhreyfinguna.  Įriš 1960, žegar žessi hreyfing var óstarfhęf, tilkynntu leištogar hennar ķ śtlegš stofnun Eritresku frelsishreyfingarinnar (ELF).  Allir mešlimir hennar voru mśslimar og leištoginn var Idris Mohammed Adam, sem var įhrifamikill stjórnmįlamašur į fimmta įratugnum.  Um mišjan sjöunda įratuginn tókst ELF aš koma upp litlum skęrulišaher į vestursléttunum og hefja strķš, sem stóš yfir ķ nęstum žrjį įratugi.  Fyrstu įrin naut ELF stušnings samfélaga mśslima į vestur- og austurlįglendanna og hęšasvęšanna ķ noršurhlutanum.  Hreyfingin sóttist einnig eftir stušningi Sśdana, Sżrlendinga, Ķrana og annarra mśslimarķkja, notaši arabķsku sem opinbert mįl sitt og arabķskt skipulag.  Ežķópķustjórn lżsti hreyfingunni sem verkfęri araba og hvatti kristna Eritrea til aš sżna henni andstöšu.  Hnignandi efnahags- og stjórnmįlaįstand ķ Eritreu leiddi til hins gagnstęša.

Į fjórša og fimmta įratugnum studdu Ķtalar viš efnahag landsins og hann naut einnig góšs af sķšari heimsstyrjöldinni.  Eftir heimsstyrjöldina varš samdrįttur og į bandalagstķmanum uršu engar framfarir.  Žśsundir Eritrea neyddust til aš flytja til Ežķópķu og Mišausturlanda ķ atvinnuleit.  Bann viš verkalżšsfélögum, sem voru ķ fęšingu eša aš stķga sin fyrstu skref, fór mjög fyrir brjóstiš į žessu fólki.  Verkamenn, bęši kristnir og mśslimar, skipušu sér ķ rašir žjóšarhreyfingarinnar og banniš viš notkun og kennslu tigrinya-mįlsins snéri heilli kynslóš stśdenta til žjóšernishyggju.  Kristiš fólk fór aš skipa rašir ELF ķ stórum hópum lķ lok įrs 1960.  Mešal žess voru stśdentar, sem uršu róttękir ķ ežķópķsku stśdentasamtökunum, sem voru ķ fremstu röšum mótmęlenda gegn stjórn Haile Selassies į sjöunda og įttunda įratugnum.

Byltingin.  ELF gat fęrt śt kvķarnar, m.a. inn į mišhįlendiš, žar sem tigray-menn bjuggu.  Róttękir stśdentar létu til sķn taka į sama tķma og deilur spruttu upp milli leištoga ELF, sem bjó ķ Kaķró, og žeirra, sem voru heimaviš.  Nżlišarnir studdu andstęšinga leištogans og įriš 1972 hafši flokkurinn klofnaš ķ mörg brot, sem sķšan sameinušust ķ stofnun ELF-PLF-flokkinn (-People’s Liberation Front).  Žessar tvęr fylkingar böršust hvor viš ašra įrum saman og einnig viš Ežķópķumenn.  Eftir meiri klofing og samruna uršu fyrrum stśdentar leištogar ELF-PLF, žar sem kristnir voru ķ meirihluta, og flokkurinn fékk nżtt nafn EPLF (Eritrean Peopl’s Liberation Front).  Trśarbrögš skiptu flokkinn engu mįli.  Hann var žaulskipulagšur og fylgdi stefnu Marx ķ žaula og lżsti žvķ yfir, aš hann hyggšist stušla aš félagslegri byltingu ķ Eritreu.

EPLF lét įžreifanlega til sķn taka įriš 1974, žegar keisaradęmiš ķ Ežķópķu hrundi.  Skęrulišar beggja fylkinga ķ Eritreu notušu tękifęriš į mešan barizt var um völdin ķ Addis Ababa og frelsušu mestan hluta landsins og borgir žess.  Įriš 1977 virtist frelsisbarįttan vera į endaspretti en svo fór žó ekki.  Herstjórn tók völdin ķ Addis Ababa.  Hśn ašhylltis marxisma og komst undir verndarvęng Sovétrķkjanna.  Eftir sķšari heimsstyrjöldina varš Raušahafiš enn mikilvęgari siglingaleiš olķuskipa frį Persaflóa og bitbein stórveldanna.  Hvorugt žeirra var hlišhollt žjóšernissinnum ķ Eritreu og BNA uršu fyrst til aš andmęla žeim meš žvķ aš ašstoša Ežķópķustjórn viš uppbyggingu stęrsta hers sunnan Sahara į sjöunda įratugnum.  Bandarķkjamenn hęttu öllum stušningi viš herstjórnina og Sovétmenn sįu sér leik į borši og bušu ašstoš sķna.  Žetta gerši herstjórninni kleift aš nį undir sig mestum hluta Eritreu į nż įriš 1978 og mun meiri strķšsrekstur en hafši nokkurn tķma sést ķ Afrķku hélt įfram gegn žjóšernissinnum ķ Eritreu nęsta įratuginn.  Ežķópķumenn beittu grķšarlegum lišsafla og stórskotališi įn žess aš hafa erindi sem erfiš gegn léttvopnušum skęrulišum.

Ógnaröldin og kśgunin gerši flesta Eritrea andsnśna Ežķópum, žannig aš žjóšernishreyfinguna skorti aldrei nżliša.  Allan nķunda įratuginn hélt EPLF įfram skęruhernaši og tókst aš śtrżma ELF įriš 1981, žannig aš ašeins ein žjóšernishreyfing stóš eftir styrkum fótum.  Sķšari hluta įratugarins hęttu Sovétrķkin hernašarstušningi viš Ežķópķu.  Ežķópum tókst ekki aš fį stušning annars stašar og žeir uršu aš takast į viš vopnašar uppreisnir annars stašar ķ landinu.  Stjórnin ķ Addis Ababa rišaši til falls.  Įriš 1991 ruddist frelsisher tigraymanna ķ įtt aš höfušborginni.  Stjórnarherinn leystist upp og ķ maķ tók EPLF öll völd ķ Eritreu.

Žriggja įratuga strķš byggši upp samkennd, sem Eritrear höfšu ekki žekkt įšur.  Heil kynslóš óx śr grasi ķ frelsisstrķšinu, sem leiddi lokst til sjįlfstęšis.  Nżja stjórnin ķ Ežķópķu studdi og višurkenndi sjįlfstęši Eritreu, žannig aš ašskilnašurinn var į vinsamlegum nótum.  Ķ žjóšaratkvęšisgreišslu, sem var haldin tveimur mįnušum eftir frelsun landsins, 23.-25. aprķl 1993, kusu langflestir sjįlfstęši.  Hinn 21. maķ var ašalritari EPLF, Isaias Afwerki, geršur aš forseta brįšabirgšastjórnar og 24. maķ lżsti hann Eritreu sjįlfstętt og fullvalda rķki.

 TIL BAKA           Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir                  HEIM