Sigdalurinn mikli,
Flag of Burundi

Flag of Congo, Democratic Republic of the


SIGDALURINN  MIKLI

rift valley
.

.

Utanrķkisrnt.

 

Samkvęmt kenningum um hreyfingar jaršskorpunnar flżtur hśn į brįšnu bergi į mismunandi dżpi.  Žar sem plötunum lżstur saman hverfur önnur undir hina og fellingafjöll myndast.  Annars stašar, s.s. į Ķslandi, rekur plöturnar frį hvorri annarri.  Flestar žessara brotalķna eru nešansjįvar en ein žeirra liggur frį Jórdandal ķ noršri, um allt Raušahaf, gegnum Ežķópķu, Kenja, Tansanķu og Mósambķk unz hśn hverfur ķ hafiš viš óshólma Zambesi.  Žetta mikla misgengi er rśmlega 8700 km langt, u.ž.b. fjóršungur ummįls jaršar.  Grein frį žessu misgengi liggur um mestan hluta Nķlardalsins um vesturhluta Śganda og Tansanķu og tengist ašalmisgenginu ķ sušurhluta landsins į nż.  Önnur og minna žekkt grein liggur um Sambķu aš Okavangomżrunum ķ Botsvana.

Ašalmisgengiš hefur žegar żtt Arabķu frį afrķska meginlandinu og augljóst viršist aš žaš muni teygjast til Afrķkuhornsins (Horn of Africa) ķ tķmans rįs.  Landsvęši austan misgengisins munu fęrast lengra til austurs og sjór mun flęša inn ķ žaš og nż eyja, lķtiš eitt stęrri en Madagaskar, mun myndast.

Sums stašar rķsa brśnir misgengisins ekki hęrra en 30 m yfir botn sigdalsins į milli žeirra en annars stašar teygja žverhnķptir klettaveggir sig upp ķ 1220 m hęš.  Misgengisdalurinn er samt hvergi augljósari ķ landslaginu en į hįlendi Kenja.  Žar er hann žekktur undir nafninu „Gregorian misgengiš” og fjöldi eldfjalla prżšir svęšiš.  Fyrst žeirra aš nefna er Shomboli į landamęrum Kenja og Tansanķu og Suswa, Longonot, Eburru, Menengai, Londiani, Kakorinyo og Sušur-, Miš- og Noršureyjarnar ķ Turkanavatni.  Eldfjöllin eru mjög mismunandi aš stęrš og aldri.  Sum žeirra, s.s. Shomboli, eru ašeins gķgtappar, leifar miklu umfangsmeiri og stęrri gķga.  Önnur, s.s.Longonotfjall, eru keilulaga og jaršfręšilega ung.  Nokkur eru mjög ung meš svörtum og gróšurlausum apalhraunum, sem malast smįm saman nišur og blandast jaršvegi.  Yngsta eldstöšin, sem er varla meira en hola ķ jöršina, er Teleki.  Žegar nafngjafi hennar, Teleki von Szek greifi, var žar įriš 1887, var hrauniš frį henni enn žį of heitt til aš ganga į žvķ.  Žaš er žvķ ljóst, aš į žessum slóšum er misgengiš brįšlifandi, eldvirkt svęši.

Vatnalandiš.   Mešfram og ķ misgenginu ķ Kenja kešja sjö vatna.  Žau eru öll afrennslislaus į yfirborši en bśskapur žeirra byggist į śrkomu į nęrliggjandi svęši.  Śrkoman er nokkuš jöfn uppgufuninni, žannig aš yfirborš žeirra er allstöšugt.  Vegna ašrennslisins safnast stöšugt meira af salti og öšrum jaršefnum į vatnsbotnana, žannig aš fimm vatnanna eru oršin svo sölt, aš vatniš er ódrekkandi.  Einn kostanna viš žessa žróun er sį, aš bein dżra og gróšurleifar steingervast og varšveitast ótrślega vel ķ ķsśrum setlögunum.  Žess vegna hefur Misgengisdalurinn oršiš aš gósenlandi fyrir fręšinga į żmsum svišum, s.s. mann- og dżrafręšinga, sem leita aš uppruna og žróun tegundanna.  

Ķsśrast žessara mżravatna er Magadivatniš, sem er allra syšst ķ landinu.  Žangaš er aušvelt aš komast į rśmum klukkutķma frį Nęróbķ į góšum vegi, sem liggur upp sušuraxlir Ngonghęšanna og nišur mikinn bratta misgengisins.  Frį hęstu stöšum leišarinnar į heišskķrum degi mį sjį Kilimanjaro ķ rśmlega 300 km fjarlęgš ķ sušaustri, blįleit eldfjallabįkn Noršur-Tansanķu og trónandi Ngurumanbrotabeltiš ķ vesturhluta misgengisins.  Leišin nišur ķ misgengiš liggur um bratt og svipmikiš landslag nišur hitasvękju žurrlendisins fyrir nešan.  Žaš mį sjį nżleg merki um jaršskorpuhreyfingar ķ žrepum brotabeltisins, sem er ekiš um.  Žetta lķkist einna helzt vestralandslagi, žar sem fólk gęti jafnvel bśizt viš aš sjį skyndilega rķšandi eftirreišarhópa meš lögreglustjóra ķ fararbroddi.  

Magadivatniš er elzta nįmusvęši Kenja, žar sem bęr hefur byggzt ķ kringum nįmufélagiš į tanga śti ķ vatninu.  Ķbśarnir eru aš mestu starfsmenn fyrirtękisins og bęrinn er aš flestu leyti fyrirmyndarsamfélag.  Žar er jafnvel golfvöllur, sem er brśnn (mold) en ekki gręnn vegna žurrkanna.  Žaš er svo heitt į vellinum, aš hann er ekki stundašur nema eldsnemma į morgnana og seint sķšdegis.  Ķ syšsta enda vatnsins, žar sem ašallindirnar eru, žrķfast margs konar smį- og örverur ķ ódrekkandi vatninu.  Žęr laša til sķn aragrśa fugla og fuglaskošara.  Mešal hinna mörgu tegunda eru flamingóar og vašfuglar, sem koma frį Evrópu til vetursetu.

Naivasha er nęsta vatniš ķ röšinni til noršurs ķ misgenginu.  Žaš tekur rśman klukkutķma aš aka žangaš frį Nęróbķ eftir Afrķkubrautinni (Trans African Highway) til noršvesturs.  Śtsżniš af austurbarmi misgengisins į žessari leiš er ekki sķšur mikilfenglegt en frį Ngonghęšum į Magadileišinni.  Munurinn er sį, aš misgengiš lķkist helzt Almannagjį į Žingvöllum į bįša bóga  ķ staš risažrepa og brotalķna ķ grennd viš Magadivatn.  Vatniš er į dalbotninum ķ 1800 m hęš yfir sjó.  Flatarmįl žess hefur veriš mismikiš ķ aldanna rįs og er nś u.ž.b. 170 km².  Skömmu eftir įriš 1890 var žaš ekki stęrra en smįtjörn en nokkrum įrum sķšar fyrir aldamótin hafši vatnsboršiš hękkaš um 15 m og žaš var oršiš stęrra en žaš er nś. 

Vötnin Naivasha og Baringo skera sig śr vegna žess aš žau eru ósölt, žrįtt fyrir aš afrennsli séu ekki sjįanleg į yfirborši jaršar.  Żmsar kenningar hafa veriš į lofti um įstęšur žessa en engin žeirra er fullnęgjandi.  Žó er tališ lķklegt, aš vötnin hafi afrennsli nešanjaršar, žannig aš saltiš safnist ekki fyrir ķ vatninu sjįlfu.  Hvaš sem öllu lķšur er vatniš vel til įveitu falliš og mikiš er ręktaš af gręnmeti og blómum, sem eru seld til Nęróbķ og flutt śr landi.  Umhverfi vatnsins nżtur vaxandi vinsęlda mešal ķbśa Nęróbķ sem afslöppunar- og afžreyingarstašur vegna nįlęgšarinnar.  Bįtafólk į vatninu veršur aš gęta sķn į hvössum vindum, sem skella stundum į įn mikillar višvörunar og valda hęttulegri ólgu.

Naivashavatniš og umhverfi žess er draumaland fyrir fuglaskošara og sagt er, aš žar finnist fleiri tegundir en į Bretlandseyjum.  Naivashasvęšiš er ķ brennidepli nįttśruverndarsinna, sem flestir hverjir gera sér ekki grein fyrir žvķ, hve žaš hefur breytzt af mannavöldum ķ įranna rįs.  Żmsar ašfluttar plöntutegundir hafa veriš gróšursettar og mörgum tegundum fiska hefur veriš sleppt ķ vatniš.  Sportveiši var hafin įriš 1928 og sķšar var fariš aš stunda atvinnuveišar į ašfluttum stofnum.  Coypu- eša nutriarottur sluppu śr bśrum lošdżra-ręktenda og lifa góšu lķfi viš vatniš.  Raušur mżrafiskur var fluttur alla leiš frį Louisianafylki ķ BNA įriš 1972 og žrķfst vel.  Umhverfissinnar eru mjög mótfallnir öllum žessum breytingum en lķtiš er vitaš um įhrif žeirra į upprunalegt lķfrķki.  Sveiflur ķ vatnsbśskapnum valda lķka miklum breytingum og jafnlķtiš er vitaš um įhrif žeirra.

Elmenteita- og Nakuruvötnin liggja ķ svipašri hęš yfir sjó į u.ž.b. 80 km noršurleiš viš Afrķkubrautina.  Žau eru bęši mjög sölt.  Nafniš Nakuru kemur śr maasaimįli (en-akuro) og žżšir „rykstrokkar”.  Žetta kann aš viršast einkennilegt nafn į stöšuvatni en bęši vötnin eiga žaš til aš žorna alveg upp.  Žį verša eftir stórar saltsléttur og örfķnn sallinn berst vķtt og breitt meš vindinum.  Skömmu eftir 1940, žegar Nakuruvatniš žornaši upp, barst saltsallinn 64 km leiš upp eftir misgenginu og žaš kom alvarlega til įlita hętta frekari uppbyggingu Nakurubęjarins viš vatniš.  Įriš 1961var śrkoman nęg til aš fylla vatnsskįlina į nż og rykmekkirnir gleymdust fljótt.  Ķsśrt vatniš ķ Nakuruvatni er gróšrarstķa fyrir kķsilgśr og blįgręnžörunga, sem flamķngóarnir lifa į.  Žaš er svo mikiš af žörungum ķ vatninu, aš fjöldi fuglanna skiptir milljónum.  Žeir flytja sig milli vatnanna ķ sigdalnum ķ fęšuleit.

Bogoria- Baringovötnin.  Noršan Nakuru lękkar landiš og Afrķkubrautin sveigir til vesturs, śt śr sigdalnum, en beina leišin aš nęsta Bogoriavatni hefur noršlęgari stefnu.  Žetta vatn var žekkt undir nafninu Hennington-vatn į nżlendutķmanum.  Hennington var biskup, sem var myrtur ķ Śganda.  Vatniš er mjótt og langt viš rętur žverhnķptra klettaveggja.  Žaš er salt og į bökkum žess eru goshverir.  Žeir, sem halda įfram til noršurs, komast ekki hjį aš sjį hiš ósalta Baringovatn.  Žaš er tvöfalt stęrra en hitt ósalta vatniš, Naivasha.  Fisktegundirnar ķ vatninu eru vķsbending um fyrri tengingu žess viš Nķl, lķklega um Turkanavatn.  Eldgos ķ Kakorinyo og jaršskorpuhreyfingar rufu žessi tengsl.  

Turkanavatn eša Jaševatniš er stęrsta stöšuvatniš ķ sigdalnum.  Sķšan afrennsli žess til Nķlar stķflašist hefur žaš oršiš ę saltara.  Einhver stęrsta į Austur-Afrķku, Omoįin, brśn og žykk af framburši, rennur til žess frį hįlendi Ežķópķu.  Seltunnar ķ vatninu gętir ekki mikiš nema ķ sušurendanum, žar sem žaš er alveg ódrekkandi.  Stęrš vatnsins, sem er 290 km langt og 16-48 km breitt nśna, hefur įkvaršast af žróun sigdalsins meš jaršskorpuhreyfingum į lišnum 3 milljónum įrum.  Aš lokinni sķšustu ķsöld dró śr rennsli stórfljótanna śr sušri og noršri į žessum slóšum og vatniš minnkaši verulega vegna aukinnar uppgufunar, žegar loftslagiš varš heitara.  Loksins hvarfs afrennsliš ķ mżraflęmi, sem myndast įrstķšabundiš, og žaš endaši meš žvķ, aš hęgfara en stöšugt sig misgengisins kom alveg ķ veg fyrir śtrennsli śr vatninu til Nķlar.  Žaš er mikiš af fiski ķ Turkana-vatni en žaš er hęttulegt, žrįtt fyrir seišandi fegurš sķna.  Sušurhlutinn er hęttulegastur žeim, sem um vatniš fara, žegar skyndilega brestur į rok og ölduhęšin veršur allt aš žremur metrum.  Margir fiskimenn hafa tżnt lķfi viš veišar og aušlindir vatnsins eru oft sżndar en ekki gefnar.  Samt sem įšur hafa fiskveišar og -verkun aukizt, einkum eftir aš stęrri og betri bįtar komu til sögunnar.

Sibiloižjóšgaršurinn er į noršausturströnd vatnsins.  Žar halda sig stórar hjaršir oryxantķlópna, topi og sebrahesta į mjórri strandlengjunni, žar sem žęr nżta tiltölulega lįgvaxiš graslendi til beitar.  Hvergi annars stašar ķ įlfunni eru fleiri krókódķlar saman komnir en į žessu takmarkaša svęši.  Fjęr vatninu er nokkur hundruš ferkķlómetra stórt setlagasvęši, sem myndašist į ķsöld.  Žar fundust og finnast enn žį steingervingar beina frummanna, s.s. australopithecine.  Žaš mį žvķ segja, aš Turkanavatn og umhverfi žess sé vagga mannkyns.

 TIL BAKA     Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM