Andorra meira,

.
ANDORRA
MEIRA
.

.

Utanrķkisrnt.


Saga Andorra er fremur slitrótt og fįtękleg vegna skorts į heimildum.  Litlum sögum fer af žessu dvergrķki og glugga žarf ķ margar heimildir til aš nį einhvers konar sögužręši.

Dalir Andorra hafa veriš byggšir ķ žśsundir įra samkvęmt forngripum, leirmunum, skartgripum o.fl., sem fornleifafręšingar hafa fundiš ķ jöršu.  Sumir žessara muna eru milli 5 og 8 žśsund įra (steinöld).  Margt hefur lķka uppgötvast frį bronzöld (4000 įra) ķ grennd viš žorpin Cedre og La Serra d’Enclar.  Sagnfręšingar velta žvķ fyrir sér, hvort frumbyggjar dalanna hafi veriš forfešur baskanna į Noršur-Spįni og nafniš Andorra sé runniš frį tungu žeirra.  Mešal ķbśa dalanna įšur en Rómverjar komu til sögunnar voru keltar, ķberar śr sušri og andosinar, sem Polybķus getur um ķ frįsögnum sķnum af pśnverjastrķšunum.  Hver veit nema einhver nśverandi ķbśa landsins gęti meš einhverjum rétti komiš fyrir skilti į hśsi sķnu meš textanum:  „Hannibal svaf hér”.

Andorra var lķklega hluti Rómarveldis, žegar žaš lifši sitt mesta blómaskeiš, žótt žess sé hvergi getiš ķ heimildum.  Žegar Rómarveldi hrundi, varš Andorra aš hliši til sušurs fyrir villimennina ķ noršri, sem óšu yfir Rómversku-Gallķu til Ķberķu.  Margir žessara žjóšflokka skildu eftir merki um feršir sķnar um landiš, s.s. alanar, vķsigotar og vandalar.

Um žaš leyti sem mįrar birtust ķ Andorra alla leiš frį Noršur-Afrķku voru ķbśar Andorra aš mestu kristnir, žótt nokkrir hópar heišingja héldi sig į fįförnum slóšum ķ landinu.  Skiptingar landsins ķ sex hreppa er fyrst getiš ķ vķgsluskjölum dómkirkjunnar Seu d’Urgell įriš 839.  Ķbśarnir sżndi mįrum fullan fjandskap og fögnušu Karli mikla, keisara, žegar hann leysti žį frį yfirrįšum žeirra.  Sagt er, aš Karl mikli hafi dvalizt ķ žorpinu El Puy d’Olivesa mešan į herförinni stóš.

Mikilvęgasta, ritaša heimildin ķ Andorra er „Carta de Fundacio d’Andorra”, sem Karl ritaši og gaf syni sķnum, Louis hinum fróma, til aš tryggja sjįlfstęši landsins.  Rķkisstjórn landsins gętir žessa plaggs eins og sjįaldur auga sķns og sżna žaš sjaldan.  Margir įlķta, aš Andorrabśar hafi falsaš žaš sjįlfir til aš skjóta stošum undir sjįlfstęši sitt gegn sķfelldri įsókn Frakka og Spįnverja.

Eftir lįt Karls mikla, skiptis karólķnska rķkiš og Andorra varš yfirrįšasvęši Urgellgreifanna, sem voru af einhverri valdamestu ętt Spįnar.  Įriš 1133 lét greifinn landiš af hendi til biskupsins ķ Urgell, sem lenti sķšan ķ deilum viš Foixgreifann um yfirrįšin įriš 1159.  Biskupinn og greifinn féllust loks į mįlamišlun, žar sem fallizt var į yfirrįš biskups og įkvešin réttindi greifans.  Žessi nišurstaša kom ekki ķ veg fyrir blóšug įtök milli žessara ašila til įrsins 1278, žegar konungurinn af Aragon žvingaši fram sęttir milli d’Urtx biskups og Roger Bernards greifa af Foix.

Žessi samningur og annar, sem var undirritašur mörgum arum sķšar, tryggšu aš Andorra yrši sjįlfstętt rķki en yrši aš greiša įrlegan skatt (guestia).  Annaš hvert įr fengu Foixgreifar skattinn og biskuparnir hitt įriš.  Žessi samningur var kallašur Pareage og er enn žį hluti stjórnarskrįr landsins og sjįlfstęšis žess.  Žjóšhöfšingjar Andorra eru tveir og eru kallašir prinsar.  Žess vegna heitir landiš į erlendum tungum:  „The Principality of Andorra”

Žjóšžingiš:  Įriš 1419 sendu ķbśar landsins bęnaskjal til biskupsins og greifans, žar sem žeir fóru žess į leit aš fį aš stofna sitt eigiš žing, sem annašis innanlandsmįl.  Žetta leyfi fékkst og žingiš var stofnaš.  Hśsbęndur heimilanna ķ landinu kusu žingmennina samkvęmt lögum en žaš žżddi aš allir karlmenn eldri en 25 įra höfšu kosningarétt.  Žingmenn voru tveir frį hverjum hinna sex hreppa, žannig aš heildarfjöldi žeirra var 24.

Stjórnarbyltingin ķ Frakklandi:  Völd frönsku Foixgreifanna skiptu um hendur og Henry VI, konungur Frakklands varš annar prinsa Andorra.  Hann fól syni sķnum, Louis XIII, žessi völd og hann stašfesti rétt Andorra.  Eftir Frönsku stjórnarbyltinguna 1789 skiptu Frakkar sér ekki af Andorra  ķ tępa tvo įratugi.  Andorrabśum fell žaš ekki illa ķ sjįlfu sér, en žeir óttušust aš spęnski prinsinn (biskupinn) sęi sér leik į borši og rifti sjįlfstęšissamningnum einhliša til aš nį fullum yfirrįšum.

Žegar Napóleon varš keisari Frakka, gaf hann śt tilskipun, sem endurnżjaši stöšu franska prinsins ķ Andorra og stašfesti sjįlfstęšisrétt landsins.  Įriš 1870, žegar Frakkland varš lżšveldi, féllu skyldur prinsins forseta landsins ķ skaut.

Boris I, Andorrakonungur.  Įriš 1933 hvöttu margir hįttsettir Andorrabśar Rśssann Boris de Skossyreff til žess aš taka sér konungsvöld ķ rķkinu undir nafninu Boris I.  Nokkrum dögum sķšar komu nokkrir lķfveršir spęnska biskupsins og tóku Boris höndum.  Ólgan ķ kjölfariš varš til žess, aš hęstiréttur landsins (Tribunal de Corts) rak alla žingmenn landsins.  Frakkar sendu nokkra flokka lögreglumanna til aš halda uppi lögum og reglu į mešan žessi tķmi upplausnar gekk yfir.  Öllum karlmönnum eldri en 24 įra var leyft aš kjósa nżja stjórn og allir eldri en 30 įra mįttu gefa kost į sér til žingmennsku.  Įriš 1970 fengu konur kosningarétt og rétt til žingsetu og įriš 1971 var kosningaaldur lękkašur ķ 21 įr.

Įriš 1978 var hreppum landsins fjölgaš ķ sjö.  Nżi hreppurinn hlaut nafniš Escaldes-Engordany.  Įriš 1981 var tekin upp nżskipan ķ rķkisstjórn landsins meš žvķ aš bęta viš handhöfum framkvęmdavalds.  Žar er ķ forsvari forsętisrįšherra, sem stjórn landsins kżs, og fjórir til sex žingmenn, sem gegna hlutverki rįšherra mismunandi mįlaflokka (mennta, varnarmįla, fjįrmįla, utanrķkismįla o.ž.h.).  Andorra fékk eigin stjórnarskrį įriš 1993 og hefur veriš algerlega sjįlfstętt rķki sķšan.

 TIL BAKA     Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM