Bólivía íbúarnir,


BÓLIVÍA
ÍBÚARNIR

.

.

Utanríkisrnt.

Booking.com

Helztu ţrjú búsetusvćđi landsins eru  Altiplano-hásléttan, Valles (Dalirnir) og Santa Cruz-svćđiđ í Oriente-hérađi.

Altiplano-hásléttan nćr yfir tćplega 10% landsins.  Hún liggur hátt yfir sjó og er vindasöm og köld.  Inkarnir komust ađ ţví, ađ ţetta var rćktanlegt land og mun heilsusamlegra til búsetu en rök og heit láglendissvćđin í hitabeltinu.  Norđurhlutinn er ţéttbýlasta svćđi landsins og ţar eru borgirnar La Paz og Oruro auk margra minni borga og ţorpa.

Mestur hluti landbúnađar byggist enn ţá á sjálfsţurftarbúskap, ţótt miklar breytingar hafi orđiđ síđan í byltingunni 1952.  Fram ađ ţeim tíma var mestur hluti lands undir stjórn stórra búgarđa en nokkur svćđi voru sameign indíána.  Í kjölfar umbóta í landbúnađi 1953 var stórbýlunum skipt og skikum úthlutađ til indíána, sem eru nú kallađir campesinos (smábćndur) fremur en indios, sem er álitiđ fremur niđrandi.  Talsverđur glundrođi skapađist viđ hrađa framkvćmd umbótanna, sem olli samdrćtti í framleiđslu og markađsóreiđu.  Engu ađ síđur urđu ţćr til ţess ađ glćđa landbúnađinn nýjum anda og tilgangi í hugum smábćndanna.  Merki umbótanna sjást m.a. í ţróun nýrra markađsborga á norđanverđri hásléttunni, ţar sem smábćndur selja umframafurđir sínar auk margs konar annars varnings.  Ţeir flytja vörur sínar fótgangandi, á reiđhjólum eđa pallbílum frá dölum Yungas.  Ađrir koma frá La Paz međ ýmsan varning.  Eftir byltinguna var gerđ áćtlun um aukna framleiđslu matvćla og smábćndur voru hvattir til ađ flytja frá hinum ţéttbýlustu svćđum Altiplano og Valles.  Ţrjú landsvćđi voru valin til nýbyggđar, Yungas (NA La Paz), Chaparé-hlíđarnar neđan Cochabamba og sléttur Oriente-hérađs í kringum Santa Cruz.  Opnun Cochabamba-Santa Cruz hrađbrautarinnar var mjög mikilvćg fyrir síđasttalda landsvćđiđ, ţví hún opnađi samgöngur milli Andesfjalla og sléttnanna.  Innan 25 ára höfđu u.ţ.b. 65.000 fjölskyldur flutzt til ţessara svćđa.  Ţessar ráđstafanir dugđu ţó ekki til ađ draga úr álagi á ţéttbýlustu svćđum landsins, ţar sem fjölgunin varđ nćrri tíföld á viđ fjölda landnemanna í nýbyggđunum.

Ţjóđflokkar og tungumál
.  Íbúum landsins má skipta í ţrjá flokka:  Indíána, mestizos (kynblendinga indíána og Spánverja) og afkomendur Spánverja.  Eftir fjögurra alda blöndun er orđiđ ókleift ađ meta međ fullri vissu hverjir tilheyra hverjum hópi.  Áćtlađ er, ađ indíánar séu 60-70% íbúanna (quechua fjölmennastir).

Indíánar skiptast í tvćr ađalfylkingar, ţá, sem búa á norđanverđri Altiplano-hásléttunni og tala hiđ gormćlta tungumál aymara og hina, sem tala quechua, tungumál inka.  Quechua-indíánar eru búsettir  mun víđar á Andessvćđinu, einkum í Valles.  Fámennir hópar sléttu- og skógaindíána búa í Oriente-hérađi.  Mikill meirihluti indíána er bćndur, námuverkamenn eđa starfandi í verksmiđjum og í byggingarstarfsemi.  Aymara og quechua hafa bćtzt viđ spćnskuna sem opinber tungumál í landinu en spćnskukunnátta indíána, sem starfa í borgum og bćjum, eykst stöđugt.

Mestizos (kynblendingar) starfa mikiđ á skrifstofum, í viđskiptum og smćrri fyrirtćkjum í borgunum.  Minnihluti afkomenda Spánverja hefur löngum veriđ ćđsta stétt landsins.  Áhrif ţessarar yfirstéttar eru enn ţá mjög áberandi, ţótt talsvert hafi dregiđ úr ţeim eftir byltinguna 1952.

Fáir útlendingar hafa flutzt til landsins eđa búa ţar.  Nokkur fjöldi Ţjóđverja settist ađ í lok 19. aldar og í upphafi hinnar tuttugustu.  Ţeir komu sér flestir vel fyrir sem áberandi umbođsmenn og framkvćmdamenn, verzlunareigendur og endurskođendur.  Japanar og bćndur frá Okinawa voru međal happasćlustu landnema á Santa Cruz-svćđinu.  Fámennur hópur ţeirra settist ađ í landinu á sjötta og sjöunda áratugi 20. aldar og flestir voru sérfrćđingar, sem hafa skilađ sínu framlagi til efnahagslífs ţjóđarinnar.

MENNING
Hefđbundin menning.  Menning landsmanna er blanda áhrifa frá indíánum og spćnskri Miđjarđarhafsmenningu.  Á trúarhátíđum eru enn viđ lýđi heiđnar hefđir, sem Indíánarnir túlka í dansi og song.  Ţá klćđast Indíánarnir gjarnan táknrćnum fatnađi, sem sýna skilning ţeirra á hegđun Evrópumanna.  Dansarnir palla-palla eđa loco palla-palla skopstćla evrópsku innrásarmennina, waka-tokoris-dansinn gerir grín ađ nautaati og morenada-dansinn hćđist ađ hvítum mönnum, sem ganga í fararbroddi innfluttra, afrískra ţrćla.  Hljóđfćri indíána eru notuđ viđ ţessar athafnir.  Tónlistin sjálf er blanda beggja heima.  Algengustu hljóđfćrin eru sicu eđa zampona og kena, tarka og pinkillo (flautur).  Ýmsar stćrđir ásláttarhljóđfćra eru notađar, skinntrommur, bronshylki og koparbjöllur.  Búningarnir eru mikiđ skreyttir útsaumi og litskrúđugir í anda indíána fyrir daga Kólumbusar og 16. aldar Spánverja.  Spćnsk áhrif koma skýrt fram í strengjahljóđfćrinu charango, sem er einkennandi fyrir Bólivíu.  Á ţví eru fimm tvöfaldir strengir og ţađ líkist gítar í útliti, en mun minna.  Hljómbox ţess er úr hylki beltisdýrsins.

Daglegur klćđnađur hálendisindíánakvenna til sjávar og sveita er hefđbundinn.  Ţćr klćđast ţykkum pilsum (polleras) og sveipa um sig litskrúđugum herđadúkum, sem eru venjulega fullir af vörum, sem ţćr eru međ á leiđ á markađinn eđa heim ţađan.  Ţar geyma ţćr líka aukafatnađ, stundum börn eđa eitthvađ annađ til ađ hafa hendurnar frjálsar.  Hattarnir eru ómissandi og eru mismunandi í laginu eftir landshlutum.

Menning indíána hefur blómstrađ allt frá fjórđa áratugi 20. aldar.  Ţeir höfđu reynt ađ herma eftir Evrópubúum í háttum og klćđaburđi fram ađ ţví.  Snemma á áttunda áratugnum höfđu indíánar endurskođađ gildi sín og tónlist ţeirra komst á flug.  Listmálarar hćttu ađ einblína á evrópskar fyrirmyndir og tízku og mörg einkenni indíánamenningarinnar birtust á ný í almennum lífsháttum fólksins.  Aymara-tungumálsskólinn í La Paz er tileinkađur varđveizlu ţessarar tungu.

Listir
.  Ţjóđlistaskólinn í La Paz býđur námskeiđ í tónlist, listmálun, höggmyndagerđ og leirmunagerđ.  Í Ţjóđlistasafninu og Fornminjasafninu (Museo Tiahuanaco) eru tvćr myndrćnar deildir međ föstum sýningum.  Skartgripir úr silfri og gulli, smíđađir og skreyttir ađ hćtti fólksins áđur en Kólumbus kom til Ameríku, hafa veriđ smíđađir allt frá upphafi nýlendutímans.  Markađir um allt land bjóđa gífurlegt úrval ýmiss konar handverks og fagurlega útskornar tréstyttur.

Í Potosi-borg var Konunglega Minthúsiđ (Casa Real de Moneda; stofnađ á 16. öld og endurb. á 18. öld) endurbyggt og hinir stóru salir ţess eru notađir til sýninga á fögrum málverkum frá nýlendutímanum.  Mörg gömul hof hafa einnig veriđ endurreist.  Ţjóđarsynfónían í La Paz og San Andrés háskólakórinn sérhćfa sig í söngvum og tónlist indíána.

Afţreying.  Margs konar hátíđir eru haldnar reglulega.  Kjötkveđjuhátíđin í Oruro er líklega hin mikilvćgasta.  Ţar keppa margir hópar indíána í dansi og hljóđfćraslćtti, sem gefur tilefni til gífurlegra skreytinga og fjölbreytni í klćđaburđi.  Knattspyrna er ţjóđaríţrótt og Bólivía tekur ţátt í alţjóđlegum keppnum á ţví sviđi.  Ađrar kunnar áhorfendaíţróttir eru einnig stundađar og stundum er bođiđ upp á nautaat.

Fjölmiđlar eru virkir og frjálsir í landinu, ţótt einrćđisstjórnir hafi stundum dregiđ úr ţví.  Allar hérađshöfuđborgirnar (nema Cobija, Pando) gefa út dagblöđ.  El Diario (elzt), Presencia (katólskt), Hoy og Ultima Hora, sem eru öll gefin út í La Paz, eru útbreiddust.  Dagblađiđ í Sucre, Correo del Sud, var stofnađ síđla á 20. öldinni.  Útvarpsstöđvar, margar á viđskiptagrunni, eru útbreiddar í landinu.  Ţćr útvarpa á spćnsku, aymana og quechua.  Ríkissjónvarpiđ (Empresa Nacional de Televisión) fjallar um innlend og erlend málefni, íţróttir, listir, sýnir heimildarmyndir og almennt afţreyingarefni.  Ţađ rekur stöđvar í flestum ađalborgum landsins.  Sjónvarpsstöđ háskólanna leggur áherzlu á frćđsluefni.  Á níunda áratugnum áttu fćstir landsmenn sjónvarpstćki.  Áhorfendahópurinn í borgum landsins er mun stćrri en í sveitunum.

NÁTTÚRAN
Loftslag
.  Bólivía er ađ öllu leyti innan hitabeltisins en hitafariđ nćr yfir allan skalann.  Uppi í Andesfjöllum fer hitastigiđ og úrkoman eftir hćđ yfir sjó fremur en nálćgđ miđbaugs.  Kaldir vindar leika um Altiplano-hásléttuna án mikilla umskipta milli sumars og veturs og úrkoman er í lágmarki, fylgir ađallega ţrumuveđrum á sumrin í desember og janúar.  Sumarhitinn er á milli 7°C og 11°C og á veturna fer hann vel niđur fyrir frostmark.  Nćtur eru kaldar á hásléttunni allt áriđ.  Í norđurhlutanum hefur Titicaca-vatniđ verulega mildandi áhrif á veđurfariđ.  Ţegar sólin skin skćrt á veturna getur hitinn fariđ upp í 21°C.  Í heiđríku veđri er útsýniđ hreint ótrúlegt á hásléttunni í tćru fjallaloftinu.

Rakt loft frá Amasónsvćđinu í norđaustri fyllir dali Yungas allt áriđ og anganin frá skóginum er sterk.  Međalárshitinn ţar er 16°C-19°C.  Međalársúrkoman er 1350 mm.  Ţađ rignir allt áriđ en mest á tímabilinu desember til febrúar.  Í Dölunum (Valles) er öllu bjartara og úrkoman minni en í Yungas og einnig nokkru hlýrra.

Á sléttum Oriente er loftslagiđ heitt, 23°C-25°C í suđurhlutanum og allt ađ 27°C í norđurhlutanum.  Einstöku sinnum blćs kaldur surazos-vindurinn úr suđri, hlađinn sandi og ryki, í nokkra daga í senn, ţannig ađ hiti lćkkar verulega og skyndilega.  Úrkoman er á milli 1000 og 1750 mm eđa meira nyrzt og mest rignir á sumrin.

Flóran
.  Gríđarstór svćđi á sunnanverđri Altiplano-hásléttunni eru sölt og gróđurvana en gróft ţúfnagras er algengt í norđurhlutanum, ţar sem lamadýrum er beitt.  Međal algengustu jurta á ţessum slóđum eru tola (runni) og yareta (líkt mosa), sem eru notađar sem eldsneyti, auk lágvaxinna kaktusa.  Tortorarunnar, sem vaxa á bökkum Titicaca-vatns, eru notađir til ţakgerđar og byggingar indíánabáta (balsas).  Altiplano-hásléttan státar ekki af náttúrulegum trjágróđri en víđa í skjólgóđum dölum má finna tröllatré, sem hafa veriđ gróđursett og dafna vel.
 
Yungas er ţéttvaxiđ fjallaregnskógi međ miklum fjölda harđviđartegunda, litunartrjáa, lćkningajurta og ávaxtatrjáa.  Mest ber á grćnni furu, aliso (runnatré), lárviđi, sedrusviđi, tarco (stór króna, gulhvít blóm) og saúco (ávöxtur notađur til ađ framleiđa lćkningasíróp).  Kíníntréđ og kókarunninn hafa vaxiđ ţarna frá örófi alda.  Í Dölunum (Valles) í suđri er víđast ţekja af ţurrlendisgrösum, runnum og litlum trjám.  Á sunnanverđu fjallsrótasvćđinu er laufskógarrćma međ valhnetu og quebracho (litarefni og timbur).  Á lćgri svćđum í Oriente fer flóran mikiđ eftir ţví, hve mikiđ jarđvegurinn er vatnsgrafinn og lengd ţurrkatímans.  Á sunnanverđu Chaco vaxa runnar og dreifđir skikar međ quebracho til norđurs, ţar sem ţeir víkja fyrir hálfgerđum laufregnskógi.  Nyrzt í Oriente ber mest á grösum, pálmum steppumýrargróđri, sem teygist alla leiđ inn í Beni, ţar sem regnskógarćmur vaxa međfram ánum og stćrri skógarsvćđi međfram rótum Andesfjalla og í Austur-Bólivíu.  Allranyrzt, í Pando-hérađi, er hluti Amasónregnskógarins (selva).  Trjátegundir skipta ţúsundum og međal ţeirra eru gúmmítré, brasilíuhneta og mahóní.

Fánan.  Uppi á hálendinu eru nokkrar tegundir dýra úr kamelfjölskyldunni, lama, alpaca, guanaco og vicuna.  Lamadýrin og alpacadýrin hafa veriđ tamin og gerđ ađ húsdýrum.  Lamadýrin eru stćrstu dýrin á Altiplano-hásléttunni og finnast sjaldan neđar en í 2300 m hćđ yfir sjó.  Ţau eru hefđbundin burđardýr og voru og eru notuđ til fćđu.  Ull ţeirra og skinn eru notuđ til vefnađar og fatnađar.  Ţau gefa líka af sér mör og tađ ţeirra er ţurrkađ og notađ sem eldsneyti.  Alpaca er minna dýr og rćktađ vegna mjúkrar ullarinnar.  Vicunadýrin, sem eru villt og orđin sjaldgćf, gefa af sér enn ţá mýkri ull.  Međal villta nagdýra er chincilla, viscacha, mara og cavy (oft rćktađ vegna kjötsins og stundum sem gćludýr).  Andesgammurinn er stćrstur fugla í Latnesku-Ameríku.  Hann verpir í 3000-5000 m hćđ yfir sjó en flýgur alla leiđ niđur til sjávar vestan Andesfjalla í leit ađ ćti.  Međal aragrúa smćrri fuglategunda viđ og á Titicaca-vatni eru gođar, blesendur og ađrar andategundir, dílaskarfar, gćsir og mávar.  Miklu sunnar, viđ Poopó-vatn, er mikill fjöldi flamingóa.

Mikiđ er af fiski í ánum á austurhluta sléttnanna, ađallega á vatnasviđi Amasónfljótsins.  Ţar ţrífast einnig margar tegundir froska, kartna og eđlna auk aragrúa skordýrategunda.  Beltisdýr, mauraćtur, villisvín (peccary), púmur og mýrardádýr lifa á sléttunum.  Ţar eru einnig capybara (stćrsta nagdýr heims) og rhea (ófleygur fugl, líkur strút en miklu minni). 

Međal fjölbreyttrar fánu norđurskóganna eru jaguar (stćrsta, villta kattardýr Ameríku), letidýr, apar og tapír.  Stćrsta skriđdýriđ er caiman (krókódíll; alligator) og međal margra tegunda fiska er caribe (pírana).  Slöngutegundir eru margar, s.s. kyrkislöngur og eitrađir snákar.  Fjöldi litskrúđugra fugla, páfagaukar o.fl., eru í skógunum og setjast sjaldan á skógarbotninn.  Hátt uppi hnita kóngagammar og svartgammar í leit ađ ćti.

STJÓRN
Bólivía var lýst sjálfstćtt ríki 1825 og fékk sína fyrstu stjórnarskrá áriđ eftir.  Ţrátt fyrir margar breytingar á henni og byltingar, hefur landiđ notiđ ţingbundinnar stjórnar, annađhvort međ kosningum eđa fyrir tilhlutan herstjórna, sem hafa átt drjúgan hlut í sögu landsins.  Samkvćmt stjórnarskránni frá 1947 er forseta landsins faliđ framkvćmdavaldiđ.  Hann er kosinn í beinum kosningum til fjögurra ára.  Fái enginn frambjóđandi meirihluta atkvćđa, skal ţingiđ velja hann úr hópi ţriggja atkvćđamestu frambjóđendanna.  Forseti getur ekki bođiđ sig fram til annars kjörtímabils en getur gefiđ kost á sér aftur eftir ţađ.  Ţingiđ starfar í tveimur deildum og ţingmenn eru kosnir í almennum kosningum til fjögurra ára í senn.  Hćstiréttur stýrir dómskerfinu.  Í honum sitja 12 dómarar, sem ţingiđ skipar til 10 ára í senn.

Landiđ skiptist í níu héruđ.  Hvert ţeirra er undir stjórn hérađsstjóra, sem forseti landsins skipar.  Héruđunum er skipt niđur í hreppa undir stjórn hreppstjóra og hreppunum er skipt í sóknir međ sveitastjórum (corregidors).

Eftir byltinguna 1952 var efnt til almennra kosninga í fyrsta skipti í sögu landsins.  Áđur máttu allir, sem kunnu ađ lesa og skrifa og áttu eignir, kjósa.  Ţessar takmarkanir gerđu ţađ ađ verkum ađ kjósendahópurinn var mjög lítill.  Landsmenn skiptast í margar stjórnmálalegar fylkingar, sem ná yfir allan skalann frá hćgri til vinstri.

Menntun
.  Grunnskólamenntun frá 6 ára aldri til 14 er frí og skyldunám (opinberlega), ţótt erfitt sé ađ framfylgja ţví í sumum hlutum landsins.  Framhaldsnám í allt ađ 4 ár er í bođi.  Síđla á 20. öldinni sóttu u.ţ.b. 80% barna á skólaskyldualdri skóla, en einungis 25% ţeirra, sem áttu kost á framhaldsnámi.  Flestir skólar eru ríkisstyrktir en einkaskólar eru leyfđir.  Katólikkar, mótmćlendur og gyđingar reka grunn- og framhaldsskóla.  Lćsi fullorđinna hefur aukizt gífurlega síđan á sjötta áratugnum.  Á hinum sjöunda voru u.ţ.b. 75% landsmanna ill- eđa ólćs en á níunda áratugnum var hlutfalliđ komiđ niđur í ţriđjung.  Ćđri menntun sćkja stúdentar í ríkisháskólana, sem eru í höfuđborgum hérađanna, nema Pando.  Auk ţeirra eru tćkniháskólar og einn katólskur háskóli.  Stćrsti háskólinn er San Andrés í La Paz.  Bókasafn hans og Ţjóđarbókhlađa ţingsins eru stór ađ sniđum.

Heilbrigđismál.  Heilsugćzlunni má skipta í ţrennt, ríkisstyrkta (alm. tryggingakerfiđ), fyrir sértryggđa og einkarekna.  Almennt séđ er ţjónustan fullnćgjandi í borgum landsins.  Í sveitunum skortir lćkna, hjúkrunarkonur og lyf.  Heilbrigđisstarfsmenn, sem eru á stöđugum ferđum um landiđ sinna frumţörfunum og ráđleggja um hreinlćti og nćringu í dreifbýlinu.  Stćrstu vandamálin í sveitunum eru smitsjúkdómar (malaria og chagas, sem er banvćnn sjúkdómur).  Öndunarsjúkdómar eru útbreiddir og vannćring mikil.

Trúarbrögđ.  Rómversk-katólsk trú á flesta fylgjendur (95%) í Bólivíu.  Kardínálaráđiđ í Sucre er í fararbroddi hennar.  Kirkjur og dómkirkjur, sem flestar voru byggđar á nýlendutímanum, eru ţjóđarminnismerki byggingarlistarinnar.  Ţćr eru yfirleitt yfirhlađnar skreytingum í barokstíl, en sumar í endurreisnarstíl (dómkirkjan í La Paz) og ađrar í öđrum stílum.  Frá fimmta áratugi 20. aldar hefur katólska kirkjan sótt fram á sviđi félagslegrar ađstođar og menntunar.

Indíánasamfélögin á Altiplano-hásléttunni viđhalda nokkru af trúarsiđum forfeđranna.  Guđir ţeirra voru m.a. sólguđinn, sem er sagđur hafa skapađ fyrsta keisara inka, Manco Capac og systur hans, Mama Ocllo, sem var einnig eiginkona hans á Eyju sólarinnar í Titicaca-vatni.  Katólskan hefur blandast nokkrum siđum indíánatrúarinnar um aldir í ţessum samfélögum.  Trúflokkar mótmćlenda eru einnig nokkrir auk fámenns hóps gyđinga.  Stjórnarskrá landsins á ađ tryggja ţegnunum algert trúfrels.

 TIL BAKA     Ferđaheimur - Garđastrćti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM