Ekvador sagan,


EKVADOR
 SAGAN

.

.

Utanríkisrnt.

Booking.com

Saga ţessa heimshluta er mun lengri en frá landnámi Evrópumanna.  Ţar hafa fundizt leirmunir og styttur allt frá 3000-2500 f.Kr.  Landiđ var ađ hluta framlína landnámsins, ţar sem gćtti áhrifa frá Kólumbíu, Perú og Mexíkó.  Sumir álíta ađ eitthvert samband hafi veriđ á milli ţess og Japan.  Ţessi heimhluti var engu ađ síđur sérstakt menningarsvćđi margra tungumálahópa, ţ.m.t. cara á hálendinu.

Í kringum 1400 voru ţar nokkur stríđandi ríki.  Snemma á 15. öld fór cara-ţjóđin ađ breiđa úr sér í norđur- og miđfjöllunum.  Nokkurn veginn samtímis fóru Shyri-höfđingjaćttin á norđurströnd Perú og hiđ vaxandi ríki inka ađ auka áhrif sín á Ekvadorsvćđinu.

Inkarnir, undir forystu Topa Inca Yupanqui (viđ völd 1471-93), náđu Ekvador undir sig og Huayna Capac (1493-1525) jók enn viđ ríki ţeirra.  Hann bjó í Tomebamba í Ekvador síđari hluta ćvinnar.  Menningaráhrif inka voru svćđisbundin.  Ţeir kröfđust ţess, ađ tunga ţeirra yrđi tekin upp sem ţjóđartunga og ţar sem veldi ţeirra mćtti mestri andstöđu, fluttu ţeir ţúsundir manna brott.  Augljóst er, ađ víđa áttu inkar stuđningsmenn međal indíánaţjóđflokka Ekvador.  Huayna Capac skipti ríkinu milli löglegs erfingja sins, Huascar (Cuzco) og sonar, sem hann átti međ ekvadorískri cara-prinsessu, Atahuallpa.  Ţessi ráđstöfun leiddi til deilna og Atahuallpa náđi yfirhendinni eftir stórorrustu viđ Riobamba 1532 um svipađ leyti og leiđangur Francisco Pizarro kom ađ ströndum landsins.  Atahuallpa var drepinn áriđ eftir, ţegar landvinningar Spánverja jukust.  Víđa í landinu höfđu inkar ađeins ríkt í hálfa öld og mörg smáríkjanna í Ekvador voru enn ţá viđ lýđi.  Íbúar ţeirra og annarra ríkja, sem inkar höfđu kúgađ, fögnuđu herjum Sebastian de Belalcázar sem frelsurum, ţegar ţeir réđust inn í landiđ frá Perú 1534.  Annars stađar mćttu Spánverjar mikilli mótspyrnu og erfiđastur var Ruminahui, sem ţeir tóku höndum og drápu í Quito.

Nýlendutíminn.  Uppi í Andesfjöllum stofnuđu Spánverjar stóra búgarđa, ţar sem indíánar unnu í ţegnskylduvinnu.  Fólkiđ bjó í hálfsjálfstćđum indíánaţorpum eđa í spćnskum og mestizo-samfélögum (Quito, Ambato og Cuenca).  Á ströndinni voru mun fćrri indíánar til ađ vinna verkin og búseta ţar var mjög óheilsusamleg ţar til nútímalyf komu til.  Ţví var ţessi landshluti vanrćktur á nýlendutímanum, ţótt nokkuđ vćri um skipasmíđar og útflutning kakós frá höfninni í Guayaquil.  Litlu, blönduđu samfélögin á ströndinni, sem höfđu gnćgđ lands en fćrri hendur til verka, ţróuđu međ sér gjörólíka menningu miđađ viđ fjallafólkiđ.

Í austurhlíđum Andesfjalla, niđur ađ Amasónsvćđinu (Oriente) komu indíánar og hitabeltisloftslagiđ í veg fyrir landnám og einu Spánverjarnir, sem settust ţar ađ, voru trúbođar.  Síđarmeir olli ţessi eyđa í landnáminu miklum vandrćđum.

Galápagoseyjar voru lítiđ annađ er sjórćningjahreiđur á nýlendutímanum en á 19. öld urđu ţćr heimskunnar vegna uppgötvana Charles Darwin og kenninga hans um uppruna tegundanna.

Íbúar Quito státa sig af fyrstu tilraun Ekvadormanna til uppreisnar gegn Spánverjum áriđ 1809.  Herir Simón Bolívar og José de Sucre réđust inn í landiđ frá Kólumbíu 1822 til ađstođar uppreisnarmönnum og tryggđu sjálfstćđi landsins međ ţví ađ sigra Spánverja í orrustu í fjallahlíđunum nćrri Quito 24. maí.

1830-1925.  Fyrstu skref ekvadorísku ţjóđarinnar voru hreinasta píslarganga.  Fyrstu átta árin voru í ríkjasambandinu Stóra-Kólumbía međ Venesúela og Kólumbíu.  Áriđ 1830, eftir langvarandi samkeppni milli landsvćđanna, dró Ekvador sig út úr sambandinu og varđ ađ sjálfstćđu lýđveldi.

Aukinn ágreiningur og ólík hugmyndafrćđi milli Íbúanna í Andesfjöllum og á ströndinni var ađallega tengt ađalborgunum tveimur, Quito á hálendinu og Guayaquil, ađalhafnarborgarinnar.  Quito var bústađur gömlu, spćnsku ađalsćttanna, sem byggđu veldi sitt á nýlendutímanum á stórum búgörđum.  Ţar var og er enn ţá ađ mörgu leyti meiri íhaldsemi og klerkaveldi.  Guayaquil var orđin mikil athafnaborg á 19. öld og alţjóđahöfn, sem nokkrir auđugir kaupmenn stjórnuđu.  Ţeir og ađrir borgarbúar voru frjálslyndir og áhugi ţeirra á viđskiptum gerđi ţá opna fyrir frelsi einstaklingsins til athafna og stćkkunar markađa og sumir ţeirra voru jafnvel andsnúnir klerkaveldinu.  Borgaraleg hugsun ţeirra var alger andstađa viđhorfa hálendisađalsins.  Ţessi ágreiningur stafađi ađallega af hinu ólíka eđli borganna.  Íbúum Guayaquil, sem voru fjárhagsleg undirstađa ţjóđarinnar (iđnađur og verzlun), fannst embćttismenn í Quito fara illa međ skattpeninga sína.  Íbúum Quito fannst ađ sér ţrengt međ ţví ađ ţurfa ađ sćta afarkostum milliliđanna í Guayaquil, sem lögđu verulega á verđ útflutningsvaranna frá hálendinu og rýra samkeppnishćfni sína á heimsmarkađnum.

Metnađarfullir hershöfđingjar og stjórnmálamenn hafa löngum kynt undir ţessum ágreiningi.  Á árunum 1830-45 tókust Juan José Flores og Vicente Rocafuerte á um völdin.  Flores fékk mestan stuđning í Quito en Rocafuerte í Guayaquil.  Árekstarnir milli ţeirra voru ekki stöđugir og um nokkurra ára skeiđ urđu ţeir ásáttir um ađ skipta forsetaembćttinu milli sín.  Ţeir voru ekki algerir eiginhagsmunaseggir.  Rocafuerte hafđi skilning á ríkisstjórn og gerđi margt til bóta í menntastofnunum ađalborgunum.  Báđir voru ţó forhertir í valdabaráttunni og stundum bauđ Flores Spánverjum ađ koma aftur.

Á árunum 1845-60 ríkti ringulreiđ í landinu.  Leiđtogarnir voru veikir, venjulega sjálfkrýndir frjálslyndismenn.  Ţetta tímabil efldi tengslin, sem voru ţó ćrin fyrir, milli hersins og ríkisstjórna.

García Moreno 1860-75.  Nćstu 15 árin fór fram sérkennilegasta einveldistilraun Suđur-Ameríkuríkis í forsetatíđ García Moreno.  Ungur ađ árum varđ hann vitni ađ ringulreiđinni í landinu og eiginhagsmunapotinu í öllum hornum.  Hann varđ líka vitni ađ byltingunni í Evrópu 1848 og fékk viđbjóđ á frjálshyggju og taumlausu ofbeldi.  Rćkileg skođun hans á evrópskum samfélögum leiddi til ţeirrar niđurstöđu, ađ ung ţjóđ yrđi ađ eiga sér sameiningartákn.  Í hans heimahögum skorti sameiginlegar hefđir, hrepparígurinn blómstrađi og stéttaskiptingin var mikil og skörp.  Ţjóđin hafđi ekki einu sinni sameiginlegt tungumál.  García Moreno ályktađi, ađ trúin vćri eina sameiningarleiđin í gegnum katólsku kirkjuna.  Hann taldi, ađ ţjóđernishyggjan kćmi síđar og samheldnin ykist viđ hana, en fram ađ ţví, yrđi ţjóđin ađ búa viđ friđ og styrka stjórn.  Ţegar hann varđ forseti, byggđi hann stjórn sína ađallega á tveimur stođum, annars vegar styrkri, persónulegri stjórn og katólsku kirkjunni.  Öll menntun og velferđarmál og talsverđur hluti stefnumótunar stjórnarinnar var falin klerkaveldinu og strangt var tekiđ á öđrum trúarhópum.  Öll andstađa var miskunnarlaust barin niđur og margir frjálslyndir leiđtogar voru árum saman í útlegđ.

Ţetta tímabil var fyrsta framfaraskeiđ ţjóđarinnar, ţótt margar ađgerđir stjórnar García Moreno vćru afturhaldssamar.  Vegir, skólar og sjúkrahús voru byggđ og hafizt var handa um lagningu járnbrautar milli Quito og Guayaquil.  García hvatti til rćktunar tröllatrjáa frá Ástralíu til ađ koma í veg fyrir landeyđingu og uppblástur í fjöllunum, ţar sem bláfátćkir indíánar höfđu höggviđ skógana í brenni.  Fleiri umbćtur juku landbúnađarframleiđsluna smám saman.  Í lok valdatíma Carcía var vöknuđ sterk ţjóđernistilfinning í hjörtum íbúa borga landsins.

Á 19. öldinni virtist ţessi einrćđisstefna og klerkastjórn vera tímaskekkja og frjálslyndum óx fiskur um hrygg, bćđi heima og erlendis.  Ţegar García var myrtur á tröppum stjórnarráđshallarinnar 1875, lýsti hinn útlćgi, frjálslyndi menntamađur Juan Montalvo ţví yfir, ađ penni hans hafi drepiđ García.

Frjálsrćđisandi (1875-97).  Dauđa García fylgdi nćstum algert stjórnleysi.  Íhaldsmenn og frjálslyndir tókust á um völdin.  Ekvador hafđi skipađ sér sess á heimsmarkađnum, ţannig ađ mikilvćgi strandhérađanna jókst.  Frjálslyndir á ţeim slóđum fengu ţannig ć meiri yfirráđ yfir efnahagslífi landsins.

Ný ţjóđhetja spratt upp úr eymd fátćktarinnar sem málsvari íbúa strandhérađanna gegn íhaldssemi og klerkaveldinu á hálendinu.  Ţetta var hershöfđinginn Eloy Alfaro, sem leiddi her sinn gegn hálendisöflunum áriđ 1895, og ári síđar varđ hann forseti samkvćmt stjórnarskrá landsins.  Hann var forseti í tvö kjörtímabil, 1997-1901 og 1906-11.  Hann braut ađ mestu niđur stjórnkerfi García.   Frjálslyndir fluttu menntunina smám saman frá kirkjunni, komu á borgaralegu hjónabandi og útförum, lögbundu trúfrelsi, heimiluđu skilnađi og drógu úr ritskođun.  Tíundin var afnumin og margar stórar kirkjueignir voru ţjóđnýttar og sumar ţeirra lentu í höndum leiđtoga frjálslyndra.

Ţrátt fyrir opinbera stefnu frjálslyndra, fóru ţeir víđa trođnar slóđir fyrri tíma.  Ţeir héldu áfram uppbyggingu vega- og járnbrautakerfanna.  Quito-Guayaquil-járnbrautin var tilbúin 1908 á öđru kjörtímabili Alfaro.  Stjórnin var einrćđisleg.  Alfaro var jafníhaldssamur, harđskeyttur og miskunnarlaus og forverar hans  Valdahlutföllin milli hálendisins og strandhérađanna voru óbreytt og umskiptin ollu litlum breytingum til batnađar fyrir fátćka indíána og smábćndur.

Alfaro sigldi sömu leiđ til glötunar og forverar hans, ţegar hann reyndi ađ tryggja sig í sessi til frambúđar.  Samstarf íhaldsmanna og öfgafullra frjálslyndra varđ til ţess, ađ hann og klíka hans yfirgáfu landiđ í ágúst 1911.  Skömmu síđar dó forseti landsins og Alfaro snéri aftur og reyndi ađ afla sér fyrri stuđnings.  Leiđtogar frjálslyndra höfnuđu honum og eftir nokkra bardaga var hann handtekinn í Guayaquil.  Hann og liđsforingjar hans voru sendir í fangelsi í Quito, sem García Moreno hafđi látiđ byggja.  Hinn 28. janúar 1928 réđist skríllinn inn í fangelsiđ, drap fangana og brenndi líkin eftir ađ hafa dregiđ ţau um götur borgarinnar.

Vandamál 20. aldar.  Frjálslyndir héldu völdum en hiđ raunverulaga vald var enn ţá í höndum auđugra kaupmanna og fjármálaklíkunnar í Guayaquil.  Í fyrri heimsstyrjöldinni og skammvinnu blómaskeiđi eftirstríđsáranna jók ţessi hópur áhrif sín og keypti mikiđ af eignum á ströndinni til ađ ná yfirráđum í landbúnađnum.  Kakó var ađalútflutningavara ţessara hérađa eins og á nýlendutímanum, en sykur og hrísgrjón urđu ć mikilvćgari.

Snemma á ţriđja áratugnum reiđ efnahagslćgđ yfir.  Verđlag matvćla hćkkađi og almennt dró úr útflutningi.  Gjaldmiđillinn, sucre, féll hratt og samtímis sýktust kakóplantekrurnar vegna sveppa (nornasópur) og mikiđ dró úr framleiđslu.  Ţessar hörmungar ollu mikilli óánćgju í borgunum, stofnun verkalýđsfélaga í Guayaquil, uppţotum og fjöldamorđum hersins.  Hundruđ létu lífiđ í uppţotunum og féllu fyrir skotum leyniskyttna  í nóvember 1922.

Áriđ 1925 greip herinn inn í atburđarásina og lýsti ţví yfir, ađ hann hygđist endurreisa ţjóđareiningu og ásakađi kaup- og fjármálamennina í Guayaquil fyrir ástandiđ.  Líkt og í öđrum suđuramerískum byltingum, fćrđi ţessi landsmönnum engar umbćtur.

Nútímasagan.  Tímabiliđ milli 1925 og 1948 var hiđ órólegasta í sögu landsins.  Aukin ţátttaka á heimsmarkađi og í heimsstjórnmálum olli ţví, ađ ţjóđin átti enga undankomuleiđ frá árekstrum, sem ýmiss konar hugmyndafrćđi í heiminum olli.  Sundurlyndi innanlands kom engu ađ síđur í veg fyrir nútímavćđingu, skiptingu rćktarlands, framfarir í menntun, fjarskiptum og samgöngum.  Ţetta gerđi landiđ illa í stakk búiđ til ađ mćta kröfum tímans.

Efnahagsţróun og eftirgjöf lands á fimmta áratugnum.  Landiđ flćktist í síđari heimsstyrjöldina áđur en efnahagskreppunni lauk.  Stjórnin skipađi sér í flokk bandamanna og leyfđi byggingu herstöđvar Bandaríkjamanna en tók ađ öđru leyti lítinn ţátt í stríđinu.  Á valdatíma Carlos Arroyo del Río fékkst hátt verđ fyrir hráefnin, sem voru flutt úr landi vegna styrjaldarinnar, ţannig ađ fyrstu ár hennar voru hagsćl og tiltölulega róleg.

Síđari heimsstyrjöldin hafđi alvarleg, óbein áhrif á ţjóđina.  Vegna mikils fjárskorts og lítils íbúafjölda, hafđi engin áherzla veriđ lögđ á landnám Amasónsvćđisins.  Eftir marga, diplómatíska fundi og ítrekađar landamćraskćrur réđist her Perú inn í landiđ og lagđi undir sig mestan hluta svćđisins, sem deilt var um, og lagđi El Oro-hérađ í rústir.  Illa vopnađur og vanţjálfađur her Ekvador stóđst her Perú engan veginn sunning og Arroyo del Río var velt úr sessi.  Bandaríkjamenn og önnur stórveldi voru of upptekin í heimsstyrjöldinni til ađ skipta sér af svona smáátökum og vildu ekki valda truflun á streymi nauđsynlegra hráefna til stríđsins.  Á friđarráđstefnu í Río de Janeiro áriđ 1942 neyddis Ekvador ađ láta af hendi mestan hluta lands á Amasónsvćđinu.  Síđar afneitađi stjórn Ekvador gildi ţessa samnings vegna ţrýstings, sem hún var beitt í Río og lýsti nýju landamćrin ógild.  Lýđskrumarar og öfgafullir ţjóđernissinnar nýttu sér ţessar ađstćđur til ađ beina athygli ţjóđarinnar frá alvarlegum vandamálum innanlands.

Velasco Ibarra.  Mikilla mótsagna gćtti í stjórnmálum og stjórn landsins kjölfar síđari heimsstyrjaldarinnar.  Landsmenn nutu langvarandi, lýđrćđislegrar stjórnar og tiltölulega frjálsra kosninga eftir ađ frjálslyndi leiđtoginn Galo Plaza (1948-52) tók viđ forsetaembćttinu.  Tvćr herstjórnir tóku viđ inn á milli (1963-66 og 1972-79) en tímabiliđ einkenndist af einum bezta leiđtoga Suđur-Ameríku, José María Vesasco Ibarra (†1979).  Hann varđ fimm sinnum forseti landsins en lauk ađeins einu heilu kjörtímabili.  Hann var svo vinsćll međal fólksins, ađ hann virtist geta sigrađ í öllum kosningum en valdatími hans einkenndist af skyndilegum stefnubreytingum, mótsagnakenndum efnahagsáćtlunum, reiđiköstum, tímabundnum skerđingum á frelsi almennings og íhlutun hersins.  Margir gagnrýnendur sögđu, ađ hann fengi stuđning frá hópum kommúnista og ađrir sögđu, ađ hann vćri strengjabrúđa voldugra kaupmanna í Guayaquil.  Hvert sem sannleiksgildi ţessara fullyrđinga var, gátu engir ţrýstihópar stjórnađ hinum óútreiknanlega Velasco lengi.

Tilvera Velasco Ibarra kann ađ hafa komiđ í veg fyrir ţróun samstćđra stjórnmálaflokka og áćtlanir um breytingar á fornfálegu samfélagi og uppbyggingu efnahagslífsins.  Skírskotanir hans lágu ţvert á alla pólitík og hugmyndafrćđi.  Hefđbundnir flokkar, Frjálslyndir og Íhaldsmenn, féllu í stafi fyrir óvćntum árásum hans og nýir flokkar, Sósíalistaflokkur Ekvador og Kristilegi sósíalistaflokkurinn, misstu allan mátt.  Andstćđingar Ibarra héldu ţví fram, ađ hann gerđi allar efnahagsframfarir ómögulegar vegna ţess, ađ hann snéri alltaf viđ framfaraviđleitni fyrri stjórna, ţegar hann tók viđ völdum inn á milli.

Síđari hluti 20. aldar.  Eftir ađ Velasco Ibarra hvar endanlega frá völdum 1972 tók viđ sjö ára herstjórn, sem afhenti löglega kjörinni stjórn völdin 16. júlí 1979.  Borgaralegar stjórnir og herstjórnir áttunda áratugarins voru ekki í stakk búnar til ađ stjórna olíugróđanum á ţessu tímabili.  Miđstéttirnar nutu mest góđs af honum.  Miklum peningum var veitt til vegagerđar, hafnargerđar, lagningar olíuleiđsna og annarrar uppbyggingar innanlands, sem olli mikilli verđbólgu.  Engar breytingar á undirstöđu ţjóđfélagsins áttu sér stađ og hinir fátćku liđu fyrir verđbólguna.

Dauđi Ibarra og brotthvarf herforingjastjórnarinnar gerđi ţjóđinni kleift ađ snúa sér ađ lýđrćđislegum stjórnháttum og nýrri stjórnarskrá 1979.  Jaime Roldós Aguilera, undur sósíaldemókrati, var kosinn forseti.  Hann lofađi meira jafnrćđi í ţjóđfélaginu og jafnari dreifingu olíuauđsins en hann var ófćr um ađ stýra löggjafanum og lenti fljótlega upp á kant viđ eigin flokk.  Vinsćldir hans jukust eftir landamćrasklrur viđ Perú 1981 en hann lézt í flugslysi síđar sama ár.  Eftirmađur hans var Osvaldo Hurtado Larrea úr Kristilega demókrataflokknum.  Efnahagnum hnignađi viđ lćkkandi heimsmarkađsverđ á olíu og verđbólgan magnađist og gengisfellingar urđu ađ daglegu brauđi.  León Febres Cordero, ţingmađur frá Guayaquil, var kosinn forseti 1984.  Hann var hlynntur hinur frjálsa markađskerfi og Bandaríkjamönnum og treysti böndin viđ ţá í tíđ Ronald Reagan, en var aldrei vinsćll forseti.  Oliuverđiđ hélt áfram ađ lćkka og erfitt samneyti hans viđ ţingiđ og herinn leiddi til ţess, ađ hann var oft beđinn um ađ segja af sér og eitt sinn rćndu liđsforingjar í flughernum honum í hálfan dag, ţar til hann lofađi ađ sleppa einum foringja ţeirra.  Í marz 1987 hćtti stjórn hans ađ greiđa vaxti af 8,3 miljarđar dollara erlendum skuldum.

Rodrigo Borja Cevallos, vinstriandstćđingur León Febres, var kosinn forseti í maí 1988, en hann virtist ekki hafa mörg ráđ í pokahorninu til ađ koma efnahagnum á réttan kjöl.

Ađalverkefni Ekvadormanna nú er ađ koma skikk á efnahagsmálin.  Flestir íbúar landsins búa enn ţá í strjálbýlinu, ţótt borgirnar stćkki stöđugt og hratt.  Fćđingatíđni er fremur há, ólćsi er mikiđ, vannćring er mikiđ vandamál og barnadauđi er allt of hár.  Margir íbúanna, einkum á Andessvćđinu, halda dauđahaldi í fornar hefđir og siđi og taka lítinn eđa engan ţátt í efnahagslífinu.  Ţetta fólk tekur engan ţátt í stjórnmálalífinu og hefur ţví ekki samlagast ţjóđfélaginu.  Biliđ milli ríkra og fátćkra er gríđarlega stórt.  Stórir búgarđar byggjast á vinnu indíána eđa verkamönnum.  Áćtlanir um skiptingu landsins hafa aldrei komiđ til framkvćmda.  Stađa landsins á heimsmarkađnumer volt og litlar breytingar hafa orđiđ á efnahagsgrundvellinum, óstöđugir markađir fyrir olíu og banana.

 TIL BAKA     Ferđaheimur - Garđastrćti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM