Breska žingiš,
[Flag of the United Kingdom]


BREZKA ŽINGIŠ
LONDON

.

.

Utanrķkisrnt.

Booking.com

Žingiš fer meš ęšstu völd ķ hinu sameinaša konungsrķki.  Žaš starfar ķ tveimur deildum, lįvaršadeild og fulltrśadeild.  Žingiš og žjóšhöfšinginn verša aš samžykkja lög til aš žau öšlist gildi.  Žegar į tķmum anglósaxa var komin į samvinna milli konungs og nokkurs konar žings meš fulltrśa frį öllum landshlutum, žótt žeir vęru ekki kosnir ķ almennum kosningum.  Žeir voru nefndir 'Witenagemot', sem žżšir 'Hinir vitru'.  Žessir fyrstu žingmenn voru annašhvort af ašalsęttum eša kirkjunnar menn.  Žeir höfšu vald til aš kjósa konunga og setja žį af og konungarnir gįtu ašeins sett lög, tilnefnt menn til valdastarfa og biskupsembętta, veitt lén, lagt į skatta, lżst yfir strķši eša friši eša kvešiš upp dóma meš žeirra samžykki.  Žingiš var ęšsti löggjafi og dómstóll landsins.

Normannakonungar innleiddu rįšgjafakerfiš.  Rįšgjafarnir voru lénsherrar, sem nęstir stóšu konungi hverju sinni og gįfu honum holl rįš viš löggjöf.  Žetta kerfi žróašist til žess, aš rįšgjafarnir komu frį öllum landshlutum.  Įriš 1215 neyddu 25 ašalsmenn Jóhann landlausa til aš undirrita 'Magna Charta', žįverandi og nśverandi ķgildi stjórnarskrįr landsins.  Žar var m.a. kvešiš svo į, aš konungi bęri skylda til aš leggja tillögur sķnar um skatta fyrir fulltrśana.  Žessir fulltrśar voru żmiss konar prelįtar, ašalsmenn og lénsherrar, sem sżslumenn kusu til žings.  Įriš 1254 voru sżslumennirnir bešnir um aš kjósa fjóra riddara til žingsins og žar meš var fulltrśažingiš innleitt.  Įriš 1265 sendu lķka borgirnar og greifadęmin fulltrśa til žings.

Žing Ešvaršs I įriš 1295 gengdi veigameira hlutverki.  Žar sįtu erkibiskupar, biskupar og įbótar, 7 jarlar og 41 barón.  Prelįtunum var uppįlagt aš taka meš sér lęgra setta kirkjunnar žjóna og sżslumennina, tvo riddara frį hverju greifadęmi, tvo borgara frį hverri borg og tvo borgara śr hverjum hreppi.  Žar meš var skrefiš frį einokun lénsherranna til fulltrśa allra ašalstétta landsins į žingi stigiš til fulls.  Ašalhlutverk žessara žinga voru į sviši dómsvalds ('The High Court of Parliament) og skattlagningar, sem sķšan žróašist til löggjafarvalds.

Frį mišri 14. öld skiptist žingiš sķšan ķ tvęr deildir.  Ķ annarri voru riddararnir og borgarar (The Commons of England) en ķ hinni voru andlegir og veraldlegir höfšingjar.

Frį dögum Hinriks VIII var reglan sś, aš žingiš sendi konungi bęnaskrįr, sem hann samžykkti eša hafnaši.  Deilurnar, sem leiddu til aftöku Karls I ķ Whitehall, snérust um žaš, hvort konungur vęri einrįšur eša yrši aš lśta įkvöršunum žingsins.  Nišurstašan varš, aš konungur og žing vęru bundin órofaböndum.

Karl II og Wilhelm III voru krżndir meš žessu skilyrši og žeir uršu auk žess aš veita žegn-um sķnum įkvešin réttindi.  Ķ 'Réttindalögunum' ('Bill of Rights') var ķtrekuš yfirlżsingin um skyldu konungs aš fara aš lögum.  Įn samžykkis žingsins hafši konungur engan rétt til aš afnema lög eša vera undanskilin žeim.  Hann gat ekki aflaš fjįr meš sköttum į eigin spżtur og ekki haldiš her į frišartķmum nema fyrir žaš fé, sem žingiš įkvaš til žeirra nota ķ fjįrlögum.  Bįšar deildir žingsins voru óbundnar žrżstingi frį konungi samkvęmt lögunum, žingmenn įttu aš geta sagt įlit sitt og žjóšin įtti aš įkveša, hver sęti ķ hįsętinu.  Žar meš var öllum kenningum um ótvķręšan rétt konunga til krśnunnar hrundiš.  Žvķ hafa allir konungar og drottningar landsins fram į žennan dag setiš į grundvelli réttindalaganna frį 1689 og sįttmįlans Act of Settlement frį 1701.  Į žennan hįtt komst į žingbundin konungstjórn, samstarf krśnu og žings įn gagnkvęmrar öfundar og įrekstra og samkomulag um ęšra veldi žingsins.

Ķ sameinaša konungsrķkinu rķkir erfšaeinveldi.  Konungstignin gengur til elzta sonar eša dóttur konungshjónanna.  Žjóšhöfšinginn og fjölskylda hans veršur aš vera ķ anglķkönsku kirkjunni og rķkisarfanum er óheimilt aš stofna til katólsks hjónabands.  Rķkisarfanum eša žjóšhöfšingjanum er heimilt aš segja af sér, en žį tekur hinn/hin nęsti/nęsta aš erfšum viš.

Frį mišri nķtjįndu öld hafa völd žjóšhöfšingjans minnkaš og hann eša hśn kemur fram sem fulltrśi žjóšar sinnar utanlands og innan.  Stjórnmįlaafskipti žjóšhöfšingjans eiga aš endur-spegla stefnu hverrar rķkisstjórnar, s.s. hįsętisręšan viš žingsetningu.  Žįtttaka hans viš löggjöf er ašeins aš nafninu til.  Réttur hans frį upphafi 19. aldar til aš hafa afskipti af öllum įkvöršunum rķkisstjórna hefur rżrnaš mjög, žannig aš nś ber rķkisstjórnum einungis aš tilkynna honum įkvarš-anir sķnar.  Žjóšhöfšinginn veršur aš vera hlutlaus ķ stjórnmįlum.

Lįvaršadeildin var stofnuš į 16. öld. Hśn er aš įliti Breta elzta og stęrsta löggjafarsam-koma heims.  Hśn varš til upp śr rįšgjafa- og fulltrśažingunum frį 1265 og 1295.  Į 14. öld greindust andlegir og veraldlegir höfšingjar frį fulltrśažingunum og eftir uršu tvęr deildir.  Eftir aš Hinrik VIII hafši leyst upp klaustrin nįšu veraldlegir höfšingjar (Peers) yfirhendinni yfir hinum andlegu ķ lįvaršadeildinni.

Meš réttindalögunum įriš 1832 missti lįvaršadeildin įkvöršunarréttinn yfir vali fulltrśa ķ fulltrśadeildina (House of Commons).  Įriš 1911 voru įhrif lįvaršardeildarinnar į löggjöfina minnkuš verulega.  Neitunarvald hennar viš fjįrmįlalöggjöf var stytt ķ einn mįnuš og ķ tvö įr gagn-vart annarri löggjöf (minnkaš ķ eitt įr įriš 1949).

Skipting žingsins ķ tvęr deildir hefur stöšugt valdiš minnkandi įhrifum lįvaršadeildarinnar.  Rķkisstjórnir eiga fulltrśa ķ lįvaršadeildinni, en forsętisrįšherra og ašrir mikilvęgir rįšherrar eru ętķš ķ fulltrśadeildinni.  Žingmenn lįvaršadeildarinnar eru ekki kjörnir til embęttis.  Žar sitja ašals-menn, sem hafa erft rétt til setu žar.  Įfrżjunarréttur lįvaršadeildarinnar, sem var stofnašur įriš 1876, jafngildir hęstarétti annarra landa og ķ honum sitja lķka 26 anglķkanskir biskupar.

Samkvęmt lögum (Life Peerage Act) frį 1958 mega žingmenn lįvaršadeildar sitja ęvilangt og konum var jafnframt leyfš seta ķ henni ķ fyrsta skipti.  Viš endurskošun žessara laga įriš 1963 var lįvöršum heimiluš seta ķ fulltrśadeild, ef žeir afsölušu sér rétti til setu ķ lįvaršadeild.  Žetta notfęrši m.a. Lord Home (Sir Alec Douglas Home) sér.  Nś sitja u.ž.b. 1080 žingmenn ķ lįvaršadeildinni.  Sextįn žeirra eru dómarar hęstaréttar samkvęmt lögum frį 1876, 195 eru ęvižingmenn skv. lögum frį 1958, 2 eru erkibiskupar og 24 biskupar og žeir, sem ótaldir eru, sitja skv. erfšarétti. Žótt lįvaršadeildin hafi fyrir löngu misst réttinn til aš tilnefna rįšherra, fjallar hśn nś sem fyrr um mikilvęg pólitķsk mįl.  Hśn fer vandlega yfir öll mįl, sem eru afgreidd frį fulltrśadeildinni og setur oft fram breytingartillögur.  Hśn hefur lķka oft frumkvęši ķ umfjöllun um mįl, sem eru ekki af pólitķskum toga, žannig aš žingmenn skipast ekki ķ stjórnmįlalegar fylkingar meš žeim eša móti.  Deildin fjallar um mikilvęg innan- og utanrķkismįl.  Innan lįvaršadeildarinnar er hęstiréttur Englands, Skotlands og Wales.  Ķ hęstarétti sitja yfirdómarinn, og svonefndir įfrżjunardómarar, löglęršir lįvaršar.

Fulltrśadeildin komst į laggirnar į įrunum 1265 og 1295.  Žingmenn hennar kjósa sér forseta śr sķnum röšum,  Hann er eini fulltrśi deildarinnar, sem mį koma nišurstöšum og skošun-um henna į framfęri viš konunginn.  Nśverandi fundarstjórahlutverk forsetans komst fyrst į įriš 1547, žegar samdar voru reglur um mįlflutning og ašrar athafnir ķ deildinni.  Fulltrśadeildinni tókst aš tryggja sér réttinn til aš afgreiša fjįrmįlalög į 15. öld og į 17. öld fékk hśn öll völd til aš įkveša skattalög.  Į 18. öld žróašist rķkisstjórnin ķ įtt aš skiptingu ķ rįšuneyti og frį kosningunum įriš 1784 varš til žingręšisstjórnin, sem viš žekkjum nś, žótt sękja yrši samžykki konungs fyrir śtnefningu rįšherra til įrisins 1832. Vegna takmarkašs kosningaréttar og hefšbundinnar kjördęmaskiptingar voru žingmenn fulltrśadeildarinnar į engan hįtt fulltrśar almennings.  Endurskošanir og umbętur kosningarréttarins, sem fóru fram įrin 1832, 1867, 1884 og 1885, ollu fjölgun kosningabęrra manna, en almennur kosningaréttur fyrir konur og karla var ekki lögleiddur fyrr en įriš 1918. Nś sitja alls 650 žingmenn ķ fulltrśadeildinni, žar af 71 frį Skotlandi, 38 frį Wales og 17 frį Noršur-Ķrlandi.

Rķkisstjórnin er skipuš rśmlega 100 manns, flestum śr fulltrśadeild og nokkrum śr lįvarša-deild, og 20 žeirra eru ķ forsvari hinna żmsu mįlaflokka meš forsętisrįšherrann ķ fararbroddi, en hann velur og śtnefnir rįšherra stjórnar sinnar.

Konungurinn śtnefnir formann stęrsta stjórnmįlaflokksins ķ fulltrśadeild forsętisrįšherra og leggur blessun sķna yfir valda rįšherra.  Forsętisrįšherrann hefur vald til aš rjśfa žing og boša til kosninga.

Žjóšhöfšinginn setur žingiš į hverju įri.  Žetta er višhafnarmikill atburšur, sem fer fram aš gömlum hefšum og żmsir žįtttakendur verša aš klęšast tilheyrandi bśningum.  Žjóšhöfšinginn ekur til athafnarinnar ķ žinghśsinu ķ 'Ķrska rķkisvagninum' og klęšist žar hįtķšarbśningi og ber kórónu.  Sķšan heldur hann umkringdur hirš sinni til lįvaršadeildarinnar.  Į undan honum er borinn pśši, sem į liggur kórónulöguš flauelshśfa ('Cap of Maintainance'; enginn veit lengur žżšingu hennar) og rķkissveršiš.  Allir žingmenn lįvaršadeildar bera slįr meš kanti śr hreysikattarskinni.  Žjóšhöfinginn og maki hans setjast ķ hįsęti.  Žvķ nęst er ęšsti embęttismašur lįvaršadeildar, 'The Black Rod', sendur til fulltrśadeildar til aš sękja žingmenn hennar.  Žegar hann kemur aš dyrum fulltrśadeildarinnar veršur hann aš banka žrisvar į huršina meš staf sķnum įšur en hann opnar og fer inn og bišuržingmenn aš fylgja sér til lįvaršadeildar.  Žetta tįknar, aš žingmennirnir standi ekki og bķši kallsins.  Žegar žingmenn beggja deilda eru saman komnir, flytur žjóšhöfšinginn ręšu sķna.

 TIL BAKA     Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir            HEIM