Jórdanía sagan I,
Flag of Jordan


JÓRDANÍA
SAGAN I

.

.

Utanríkisrnt.

Booking.com

Jórdanía er land trúarlegđa hefđa ogr ţakiđ fornleifum.  Jórdanska eyđimörkin var byggđ veiđimönnum á eldri steinöld eins og fornleifar, tinna og verkfćri, hafa glögglega gefiđ til kynna.  Hella- og steinristur frá forsögulegum tímum er ađ finna í At-Tubayq-fjalli í suđausturhlutanum.  Hinar elztu ţeirra eru taldar vera frá síđsteinöld og bronzöld.  Fornleifasvćđiđ Tulaylat al Ghassul í Jórdandal sýnir velbyggt ţorp međ máluđum múrveggjum.

Mannvistarleifar frá snemmbronsöld (3000-2100 f.Kr) er ađ finna í setlögum viđ rćtur Dhiban.  Víđa er vitađ um fornleifar í norđurhluta landsins en lítiđ hefur veriđ rannsakađ enn ţá og fátt bendir til, ađ merki um mannvistir frá ţessum tíma finnist sunnan Ash-Shawbak.  Ţessi menning, sem varđ til á snemmbronsöld vék fyrir hirđingjum, sem stormuđu yfir svćđiđ og eyddu borgum og ţorpum.  Friđur og öryggi komst ekki á fyrr en Egyptar komu til skjalanna eftir 1580 f.Kr.  Lengi var taliđ, ađ ţetta svćđi hafi ekki veriđ byggt fólki á öldunum 1900-1300 f.Kr. en ţessum kenningum var hnekkt, ţegar rústir lítils hofs fundust í Amman og ýmsir hlutir í ţví frá Egyptalandi, Mýkineu og Kýpur.


Tengsl viđ biblíuna.  Frásagnir biblíunnar frá ţessu svćđi ná aftur til miđrar bronzaldar.  Ţar er konungsríkja getiđ, s.s. Gilead í norđri, Moab í miđju landi og Midian í suđri.  Á tíma flótta gyđinga frá Egyptalandi reyndu Ísraelsmenn ađ fara í gegnum Edom í Suđur-Jórdan en fengu ekki leyfi.  Amorítar herjuđu á ţá en Ísraelsmönnum tókst ađ sigra ţá.  Hópar gyđinga settust ađ á hernumdum svćđum Ammoníta, amoríta og Bashan og endurbyggđu borgir, sem ţeir höfđu sjálfir eyđilagt ađ hluta.  Mesha- eđa Moabítsteinninn, sem fannst í Dhiban 1868, segir frá ţessum atburđum.  Hann er nú í Louvre-safninu í París.  Áritanirnar á honum eru á austrćnu útgáfunni af tungu kananíta, sem er náskyld hebresku.

Nćstu aldirnar 1300-1000 f.Kr.) var stöđugur ófriđur beggja vegna Jórdanár.  Davíđ konungur réđist á Moab og Edon og hafđi sigra.  Ţótt annađ hafi veriđ taliđ, fékk Ammon međ Rabbath Ammon (Amman) sem höfuđborg sjálfstćđi eftir dauđa Davíđs 960 f.Kr.  Salómon lét byggja hafnarborg viđ Ezion-geber (síđar Elat) viđ Aqabaflóa, ţar sem kopar var unninn úr námum í Wadi al-‘Arabah og ţađan var haldiđ uppi viđskiptum viđ arabaríki sunnar á skaganum.  Ţađ var alltaf grunnt á hinu góđa milli Júdeu og Edom.  Hebreskur konungur, Amaziah, lagđi Sela (Petra), höfuđborgina, undir sig.

Nćstu innrásarherir komu frá Assýríu.  Adadnirani III (811 eđa 810-783 f.Kr.) geystist yfir austurhluta landsins ađ Edom.  Uppreisnir gegn Assýríumönnum voru gerđar á sjöunda og sjötta áratugi 8. aldar f.Kr.  Í kjölfar ţeirra lögđu ţeir Ísrael í rust og sendu íbúana í útlegđ og skiptu landinu í héruđ undir stjórn assýrískra landstjóra.  Ţessi stjórnunarađferđ Assýríumanna var viđ lýđi ţar til veldi ţeirra fell 612 f.Kr.  Assýrísku textarnir eru fyrstu heimildirnar um nabatíumenn, sem réđu landinu sunnan og austan Edom (hinu forna Midían).  Eftir hrun Assýríu héldu moabítar og ammonítar áfram skćrum sínum í Júdeu, ţar til hún féll í hendur Ný-Babýlona undir stjórn Nebúkanesars II.  Fáar heimildir eru til um sögu Jórdaníu á ţessum tíma og ţegar Persar voru herraţjóđin en á ţessum tíma hröktu Nabatíar íbúa Edoms til Suđur-Palestínu.

Fyrsta blómaskeiđ landsins varđ, ţegar hinir hellensku selsjúkar og tólómear réđu ríkjum.  Viđskipti jukust og nýjar borgri risu.  Rabbath Ammon var skírđ Fíladelfía og Jarash varđ ađ Antioch viđ Chrysorrhoas eđa Gerasa.  Skćrur milli selsjúka og tólómea gerđu nabateum kleift ađ stćkka ríki sitt til norđurs og auka tekjur sínar af úlfaldalestunum og viđskiptum viđ Arabíu og Sýrland.  Norđurhluti Jórdaníu var um hríđ í höndum gyđinga og sífelldur ófriđur ríkti milli makkabea (gyđinga) og selsjúka.  Flest Dauđahafshandritin eru frá ţessum tíma.

Rómverjar náđu undir sig konungsríkinu Nabateu 64-63 f.Kr undir stjórn Pompeiusar.  Hann lét endurbyggja hellensku borgirnar, sem gyđingar eyddu og kom á fót dekapolis, sambandi 10 fornra, grískra borga.  Landiđ hélt sjálfstćđi sínu varđ skattland.  Rómverjar virđast hafa notađ landiđ sem vörn gegn ćttflokkunum í eyđimörkinni.  Árin 25-24 f.Kr. hóf hóf Árelíus Gallus ógćfuleiđangur sinn ţađan í leit ađ Arabíu Felix.  Nabatea var um síđir innlimuđ í Rómarveldi (Trajan 106 e.Kr.) og gerđ ađ hérađinu Palestína Tertía.  Jórdanía blómstrađi á rómverskum tíma og margar nýjar borgir og ţorp risu.  Landiđ allt, utan dekabpolis, var innlimađ í nýtt hérađ, Arabía Petrea.  Fyrsta höfuđborg ţess var Petra og síđar Busra ash-Sham í Sýrlandi.  Eftir 313 e.Kr. var kristnin viđurkennd og mikill fjöldi kirkna var byggđur.


Latneska konungsríkiđ og yfirráđ múslima.  Á 6. og 7. öldum voru löndin á Jórdaníusvćđinu lögđ í rust í sífelldum hernađi milli Býzantínumanna og sasanskra Persa.  Áriđ 627 hafđi Heraklíus keisari loks fullnađarsigur og kom á reglu á ný, en Býzantíumennvoru svo ţrotnir ađ kröftum, ađ ţeir gátu ekki stađiđ af sér hiđ nýja afl, sem vaknađi í Arabíu.  Áriđ 636 gjörsigruđu múslimar, undir stjórn Khalid ibn al-Walid (sverđi islam), býzantíska herinn í orrustunni viđ Yarmuk-ána og náđu mestum hluta Sýrlands og Palestínu á sitt vald.

Kalífar Umayyad-ćttarinnar (660-750) gerđu Damaskus ađ höfuđborg sinni og reistu veiđibústađi og hallir í Jórdönsku eyđimörkinni.  Enn sjást merki ţeirra í Qasr ‘Amrah, Al-Kharanah, At-T ubah og Qasr al-Mushatta.  Mörk rómversk virki voru endurbyggđ.  Eftir ađ abbasídar komust til valda áriđ 750 varđ Bagdad höfuđborg og Sýrland, sem hafđi veriđ ađalađsetur kalífanna, var kúgađ úr hófi fram.  Jórdanía varđ útundan vegna fjarlćgđar frá valdamiđju ríkisins og afturhvarf til  hirđingjalífsins (bedúínar) var eina úrlausnin.  Ţegar krossferđariddararnir náđu Jerúsalem á sitt vald 1099, náđi veldi ţeirra austur fyrir Jórdanána og hérađiđ Oultre Jourdain var stofnan međ höfuđborgina Al-Karak.  Eftir brottför krossfaranna var saga Jórdaníu atburđasnauđ.  Ottómanar náđu ekki völdum ţar fyrr en á 16. öld og var undir stjórn Damaskus.

Á 19. öld komu Ottómanar kirkassíum, kákasusfólki og öđrum flóttamönnum fyrir í Jórdaníu til ađ tyrggja samgöngur sínar viđ Arabíu.  Ţeir luku viđ lagningu Hejaz-járnbrautarinnar milli Damaskus og Medína međ ađstođ Ţjóđverja áriđ 1908

Transjórdanía, konungsríki hasimíta og Palestínustríđiđ.  Arabar fylktu liđi međ Bretum gegn Ottómönum í fyrri heimsstyrjöldinni.  T.E. Lawrence, ofursti, var ţeim til halds og trausts í uppreisninni gegn Ottómönum 1916, m.a. ţegar ţeir rufu Hejaz-járnbrautina 1916.  Í júlí 1917 náđi her Faysal ibn Husayn, prins af hasimítaćtt, Al-‘Aqabah og í október 1918 tóku bandamenn Amman og Damaskus.  Ráđstefnufulltrúar í San Remo á Ítalíu ákváđu tvískiptingu yfirráđasvćđa í Arabíu.  Bretar skyldu ráđa Palestínu og Frakkar Sýrlandi.  Ţessi ráđstöfun skildi svćđiđ međ núverandi Ísrael  og Jórdaníu frá Sýrlandi.  Abdullah, bróđir Faysals, kom til Ma’an (ţá hluta af Hejaz) í nóvember 1920 međ 2000 vopnađa fylgismenn til ađ fylkja ćttflokkunum gegn Frökkum, sem höfđu neytt Faysal til ađ segja af sér konungsvöldum í hinu nýstofnađa konungsríki Sýrlandi.  Í apríl 1921 ákváđu Bretar, ađ Abdullah yrđi konungur í ríki, sem fékk nafniđ Transjórdanía.

Bretar náđu undirtökunum í Transjórdaníu, ţar sem Ottómanar höfđu ríkt áđur.  Yfirráđ ţeirra voru stađfest í Ţjóđabandalaginu 1922 og ţar međ fengu Bretar all ađ ţví frjálsar hendur ţar.  Í september var svćđi, sem ćtlađ var gyđingum, greinilega skiliđ frá yfirráđasvćđi Breta og skýrt tekiđ fram, ađ innflutningur gyđinga vćri bannađur.  Í maí 1923 viđurkenndu Bretar sjálfstćđi Transjórdaníu undir stjórn emírsins Abdullah en komu ţví til leiđar, ađ stjórnarskrá landsins fengi ţeim full yfirráđ yfir fjár-, her- og utanríkismálum landsins.  Transjórdanar fengu fyrst fullt sjálfstćđi eftir síđari heimsstyrjöldina í samningum í London í marz 1946.  Abdullah lýsti sjálfan sig konung ríkisins ađ ţví loknu.  Ný stjórnarskrá tók gildi og áriđ 1949 var nafni landisins breytt í Jórdaníu, konungsríki hasemíta.

Á millistríđsárunum reiddi Abdullah sig á fjárhagslegan stuđning Breta.  Ţeir höfđu líka ađstođađ hann viđ ađ hinni sérţjálfuđu Arabahersveitirnar, hersveitum bedúína undir stjórn ţjálfađra, brezkra foringja.  Ţćr voru notađar til ađ tryggja hollustu bedúína viđ Abdullah.  Daginn eftir stofnun Ísraelsríkis og brotthvarf Breta frá Palestínu, 15. maí 1948, gerđust Transjórdanar ađilar ađ fyrsta stríđinu milli araba og Ísraela.  Arabahersveitirnar undir stjórn Glubb Pasha (John Bagot Glubb, síđar Sir John) og egypzkar, líbanskar og írakskar hersveitir réđust inn í Palestínu.  Í leynilegum viđrćđum viđ Ísraela hafđi Abdullah lýst ţví takmarki sínu ađ innlima svćđiđ, sem Sameiđnuđu ţjóđirnar höfđu samţykkt ađ úthluta Palestínumönnum í nóvember 1947.  Ţví einhenti hann sér í innrás á Vesturbakkanum og rak Ísraelska herinn frá Austur-Jerúsalem (gömlu borginn).

Viđ undirritun vopnahléssamninga milli Ísraels og Jórdaníu 3. apríl 1949 fengu Jórdanar u.ţ.b. 5.400 km˛ svćđi  og hálf miljón Palestínumanna, sem ţar bjó, bćttust í hóp annarrar hálfrar miljónar Transjórdana.  Ári síđar innlimađi Jórdanía ţetta svćđi formlega.  Ísraelar og Bretar veittu ţegjandi samţykki sitt en arabaríkin og flestar ađrar ţjóđir heims mótmćltu ţessum ráđstöfunum.  Ađeins Bretar og Pakistanar viđurkenndu innlimunina.  Hún hafđi í för međ sér viđbót 400.000 Palestínumanna auk fjölda folks í flóttamannabúđum viđ jórdönsku ţjóđina og ollu miklum efnahagslegum erfiđleikum og pólitískum vćringum vegna ţess ađ lungi flóttamannanna var mótfallinn hasimítastjórninni.  Međ ţessu landsvćđi fékk Abdullah í sinn hlut Klettakirkjuna í gömlu Jerúsalem, sem vóg ţungt vegna innlimunar Mekka og Medína í Sádi-Arabíu í valdatíđ föđur hans.

Ungur Palestínumađur, sem mislíkađi mjög afskipti konungs af ţjóđernishreyfingu landa sinna, réđi Abdullah af dögum í Al-Ags-moskunni í Jerúsaelm 20. júlí 1951.  Sonur hans, Talal var lýstur óhćfur til ríkiserfđa vegna geđrćnna vandamála í ágúst 1952 og sagđi af sér.  Hussein ibn-Talal, sonur hans tók viđ völdum og var krýndur á 18. afmćlisdegi sínum 2. maí 1953.

 TIL BAKA        Ferđaheimur - Garđastrćti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir         HEIM