Karķbahaf Haiti meira,
Flag of Haiti

Booking.com


HAITI
MEIRA
.

.

Utanrķkisrnt.

Map of Haiti

Nįttśrufar.  Haiti (Fjallaland) er žrišja stęrsta rķkiš ķ Vestur-Indķum į eftir Kśbu og Dóminķska lżšveldinu.  Rķkiš er į vestari žrišjungi eyjarinnar Hispaniola, sem tilheyrir Stóru-Antilleyjum, en handan landamęranna, į vesturhlutanum, er Dóminikanska lżšveldiš.  Hiš 90 km breiša Įvešurssund skilur Haiti frį Kśbu til vesturs.  Ströndin er mjög vogskorin en fįar smęrri eyjar eru mešfram henni.  Hinar stęrstu, sem tilheyra Haiti, eru Ile de la Gonāve fyrir vesturströndinni, Ile de la Trotue fyrir Atlantshafsströndinni aš noršanveršu og fyrir sušvesturskaganum er Ile-ą-Vache ķ Karķbahafi. Tveir misstórir skagar aš noršan- og sunnanveršu mynda nįttśruleg mörk Gonāveflóans.  Žrķr fjallgaršar meš na-sv og a-v stefnum skipta landinu ķ hį- og lįglendi.  Georg III Englandskonungur spurši eitt sinn brezkan ašmķrįl, hvernig Haiti liti śt og fékk ķ hendur samanvöšlaš blaš, sem ašmķrįllinn hafši krumpaš saman ķ höndum sér og svaraši: „Svona lķtur Haiti śt."

Mikilvęgastu lįglendissvęši landsins eru Artibonite-dalurinn ķ mišju landi,  lįglendiš į noršurströndinni viš Cap-Haitien og Fort-Liberté, Cul-de-Sac į Sušurlandinu frį landamęrum Dóminikanska lżšveldisins aš Etang Saumātre og Les Cayes yzt į sušurskaganum.   Einkennandi fyrir landslagiš eru samt vķšįttumikil fjöllin, Massif du Nord og Noršvesturfjalllendiš, sem myndar aš mestu noršurskagann.  Ķ mišju landi er stór slétta, sem kölluš er Mišhįlendiš og lękkar nišur ķ dóminikanska dalinn Valle de San Juan.  Mišhįlendiš, sem byggist mest į  Montagnes Noires fjallgaršinum, Caine des Matheux og Montagnes du Trou d'Eau,  afmarkaš af Artibonitedalnum og Cul-de-Saclįglendinu.  Į sušurskaganum er Massif de la Hotte og Massif de la Selle fjallgöršunum, žar sem er hęsti tindur landsins, Pic la Selle, 2.680 m hįr.  Fimmtungur landsins ķ dölum og meš ströndum fram er nešan 200 m hęšarlķnu.  Fjöllin gera erfitt um vik aš bęta samgöngur į landi og žar meš aš efla og bęta višskiptalķfiš.

Fjöllin eru śr kristöllušu hellugrjóti, sem myndašist śr setlögum krķtartķmans, gosefnum og setlögum frį tertiertķmanum.  Kalk er mjög śtbreidd steintegund og vķša er aš finna karsthryggi.  Žaš eru engin virk eldfjöll ķ Haiti.


Loftslag.  Hitabeltisloftslagiš, sem rķkir, veršur svalara uppi ķ fjöllum og žar aš auki sér noršaustan stašvindurinn fyrir smįkęlingu.  Fjöllin gera lķka aš verkum, aš śrkoma er mjög mismunandi ķ landinu.  Mest er hśn aš noršaustanveršu en hlémegin miklu mun minni.  Ķ Le Borgne į Atlants-hafsströndinni er śrkoman 2000 mm į įri aš mešaltali en ķ Gonaives į Karķbahafsströndinni ašeins 560 mm.  Ķ fjalllendinu um mišbik landsins skiptast į śrkomu- og žurrkasvęši, allt eftir legu.  Lįglendissvęši, sem eru hlémegin fjalla eru allt of žurrlend.  Žannig koma fram flestallar sveiflur, sem bśast mį viš ķ loftslagi hitabeltisins.  Sé ekki tekiš tillit til séreinkenna einstakra svęša, fellur mestur hluti śrkomunnar aš sumarlagi, milli aprķl og nóvember, en stuttur žurrkatķmi einkennir jślķ.  Fellibylja er helzt aš vęnta į sumrin.  Įriš 1980 krafšist fellibylurinn „Allen" 500 mannslķfa og jafnaši heimili mörg hundruš žśsunda viš jörš.

Mešalhiti er tiltölulega jafn allt įriš, kaldast 22°- 25°C og heitast 27°- 28°C.  Hitamunur dags og nętur er miklu meiri eša allt aš 10°C.  Svalandi gola rķkir allt sumariš og um mišjan dag į veturna.  Loftraki ķ Port-au-Price er aš mešaltali 67%.  Loftslagiš uppi ķ fjöllum er öllu žęgilegra, žar sem hiti lękkar um hįlfa grįšu fyrir hverja 100 m hęšaraukningu.  Į ströndinni gętir haf- og landgolu į vķxl, sem dregur śr hitanum.


Stjórnarhęttir eru skipulagšir eftir franskri fyrirmynd.  Samkvęmt nżrri stjórnarskrį frį 27. marz 1987 į aš kjósa forseta til fimm įra og endurkosning er bönnuš.  Landiš skiptist ķ 9 héruš, sem sķšan er skipt ķ minni stjórnsżslueiningar, arrondissements og Communes, en höfušborgin, Port-au-Prince er stjórnmįla-, višskipta- og menningarlega langįhrifamest.  Ķ hverju héraši eša sżslu er hérašshöfušborg.  Sveitastjórnir hafa veriš tiltölulega valdalitlar vegna mišstżringarinnar frį Port-au-Prince, en fyrirhugašar umbętur eiga aš fęra miklu meiri völd heim ķ hérušin.

Haiti er ašili aš Sameinušu žjóšunum og sérstofnunum žeirra og Samtökum Amerķkurķkja.  Aš auki er landiš ašili aš efnahagsbandalagi Latnesku-Amerķku (SELA = Sistema Económico Latinoamericano).  Landiš hefur lķka sérsamning viš Caricom (efnahagsbandalag Karķbarķkja = Caribbean Common Market).


Byggšir landsins.  U.ž.b. 70% landsmanna bśa ķ dreifbżlinu, einkum ķ smįžorpum eša į litlum bżlum meš einum eša tveimur kofum.  Auk höfušborgarinnar meš 2 milljónir ķbśa eru ekki nema 12 bęir meš fleiri en 10.000 ķbśum, žannig aš yfir 60% žéttbżlisbśa eiga heima ķ eša ķ nęsta nįgrenni viš Port-au-Prince.  Mikill straumur fólks liggur frį dreifbżlinu til höfušborgarsvęšisins, žannig aš fólksfjölgun žar er miklu meiri en ķ dreifbżlinu.

Nęstum allar borgir og bęir ķ Haiti eiga sögu sķna aš rekja til fransks landnįms į 17. og 18.öld, enda ber skipulag žeirra žess vott, žar sem žęr lķkjast helzt skįkborši.  Allar mikilveršustu borgir landsins eru viš sjįvarsķšuna.  Į 18. öld voru allir nżstofnašir bęir śtskipunarhafnir fyrir vöruflutninga milli nżlendunnar og herralandsins.

Eftir 1975 var fariš aš huga aš uppbyggingu višskipta ķ minni bęjum ķ hérušunum til aš draga śr stöšugum fólksflótta til höfušborgarinnar.


Atvinnulķfiš
Landbśnašur
er veigamesta atvinnugreinin, sem 65% vinnuaflsins starfar viš.  Hann byggist į smįbęndum, žar er stóru plantekrunum var skipt į milli bęnda eftir sjįlfstęšisyfirlżsinguna.  Mešalstęrš bśs er 1,5 ha og landiš er aš langmestu leyti eign bęndanna sjįlfra, žótt fęstir žeirra eigi afsal fyrir spildum sķnum.  Andstętt žvķ, sem gerist ķ öšrum rķkjum Latnesku-Amerķku, eru leigu- og stórjaršir ekki mikilvęgastar.

Fólk til sveita hefur stöšugt veriš aš leita aš hentugu jaršnęši til ręktunar.  Žessi leit hefur komiš illa nišur į skóglendi landsins, sem er tępast annaš en rytjur einar nema til fjalla.  Mikill śtflutningur ešalvišar, asks og mahónķ, olli žegar į 19.öld óbętanlegum umhverfisspjöllum.  Einnig hafa fįtęklingarnir, sem einskis annars eiga śrkosta, notaš viš til eldsneytis og valdiš enn žį meira tjóni.  Fólk, sem kemur fljśgandi til Port-au-Prince, sér nś afleišingarnar, hįlfgert eyšimerkurlandslag, sem vešrast stöšugt meira.

Mikilvęgasta landbśnašarafuršin til śtflutnings er kaffi, sem ręktaš er į smįbżlum uppi ķ fjöllum.  Žurrkašir kaffibaunakjarnar eru fluttir žašan til markašarins.

Ašrar veigamiklar afuršir eru sķsalhampur, maniok, jams, sętar kartöflur, bananar, sykurreyr, maķs, tóbak og bašmull.  Helzta į landsins rennur um Artibonitedalinn, žar sem įveitur eru notašar ķ auknum męli viš ręktun hrķsgrjóna.  Sléttur landsins eru frjósamar en of žurrar til aš vera aršbęrar.  Įętlaš er aš bora djśpa brunna žar vķtt og breitt til aš veita vatni į landiš og auka framleišsluna til muna.  Žrįtt fyrir aš nęstum tveir žrišju hlutar vinnuaflsins séu bundnir ķ landbśnaši, er framleišnin hlutfallslega mjög lķtil, žannig aš innflutningur landbśnašarafurša eykst.  Mešaltekjur smįbónda eru undir 150 US$.  Mikiš er um bśskap, sem einungis er stundašur til aš framfleyta fjölskyldunum sjįlfum en ekki til fyrir markašinn.  Framleišsla landbśnašarins nemur u.ž.b. 32% heildarlandsframleišslunnar.


Fiskveišar eru tiltölulega veigalķtill atvinnuvegur, žrįtt fyrir aš strandlengja landsins sé 1.500 km löng.  Ašeins eru stundašar frumstęšar veišar frį eša skammt frį ströndum og ašeins er hęgt aš sinna helmingi eftirspurnar eftir fiski inni ķ landi.  Įriš 1984 voru aš vķsu fluttir inn fjórir nżtķzku fiskibįtar en žeir duga ekki til.  Eini aflinn, sem er virkilega veršmętur eru lambisniglar, sem eru lostęti.

Jaršefni og nįmavinnsla eru heldur ekki veigamikil fyrir efnahag landsins.  Helzt er aš nefna bįxķtnįmur į sušvesturskaganum, žar sem bandarķska fyrirtękiš Reynolds Haiti nįmafélagiš  starfaši og flutti jaršefniš til Corpus Christi ķ Texas.  Jaršfręširannsóknir hafa fariš fram ķ noršurhluta landsins.  Žęr gefa til kynna nokkurt magn kopars, sem e.t.v. vęri aršbęrt aš vinna.  Žjóšverjar veittu žróunarašstoš viš byggingu marmaraverksmišju.

Išnašur er stutt kominn į žróunarbrautinni.  Nįlega 7% vinnuafls er bundinn ķ honum og flest fyrirtękin eru ķ Port-au-Prince.  Žar eru beztu skilyršin, nęg og trygg raforka, stór og góš gįmahöfn og eini alžjóšaflugvöllur landsins.  Óhagstęšar ašstęšur śti į landsbyggšinni hafa hingaš til komiš ķ veg fyrir išnvęšingu hérašanna.

Markašserfišleikar išnašarins eru miklir į heimavelli, žar sem ķbśar landsins eru mešal hinna tekjulęgslu ķ heimi og kaupmįtturinn samkvęmt žvķ lįgur eša enginn.  Meginįherzlan er žvķ lögš į framleišslu einföldustu og ódżrustu neyzlu- og vefnašarvara.  Vinnsla landbśnašarafurša er talsvert veigamikil.  Einkum er lögš įherzla į nišursušu og framleišslu įvaxtasafa og sykurs.  Stęrsta sykurverksmišjan, HASCO, nyrzt ķ Port-au-Prince.  Śti į landi eru enn žį notašar forn-legar sykurpressur og litlar sušuverksmišjur.  Talsvert er framleitt af ilmolķum.  Laun verkamanna voru u.ž.b. 6.- US$ į dag įriš 1987.  Žessi lįgu laun voru og eru žįttur ķ uppbyggingu erlendra fyrirtękja (bandarķskra og evrópskra) į sviši vefnašar-, klęša-, sportvöru- og elektrónķskrar fram-leišslu.

Verzlun og višskipti.  Ašalvišskiptaland Haiti eru Bandarķkin og evrópsku efnahagsbanda-lagslöndin.  Žjónustugreinar og einkavišskipti hafa aukizt mikiš.  Samkeppni er mikil į žessum svišum og margfalt fleiri reyna aš sjį sér farborša į žessum svišum en eftirspurnin leyfir.  Merki žess mį sjį į götum Port-au-Prince mešal götusala, skóburstara o.fl, sem selja vörur sķnar og žjónustu į svo lįgu verši, aš žeir hafa tępast nokkuš upp śr krafsinu.  Atvinnuleysi į höfušborgar-svęšinu er ķ grennd viš 40% og a.m.k. 20% ķ öšrum borgum og bęjum.

Feršažjónustan.  Um nokkurra įra skeiš hefur veriš lögš įherzla į uppbyggingu og bętt móttökuskilyrši fyrir feršamenn, s.s. hótel og bašstrendur, til aš auka višskiptin.  Fjöldi ferša-manna fór aš aukast verulega į įttunda og nķunda įratugnum (einkum meš skemmtiferšaskipum).  Feršamennirnir skildu eftir sig talsveršan gjaldeyri en sķšan 1986, žegar įstandiš ķ landinu varš óstöšugt og óöruggt, hefur stöšugt dregir śr straumi žeirra til landsins.

Ķbśarnir.  Mišaš viš nįttśru landsins er žaš mjög žéttbżlt, nįlęgt 400 ķbśar į km².  Žéttbżlast er ķ strandhérušunum, žar sem afkomumöguleikar eru beztir, s.s. į Plaine du Nord, Plaine de Léogāne og į Les Cayeslįglendinu.  Jafnvel ķ fjallahérušum nęr žéttbżliš allt aš 300 ķbśum į km².  Žetta er gķfurlegt vandamįl, žar eš engir möguleikar eru lengur til stękkunar landbśnašarsvęša ķ žessu fjallalandi.  Offjölgunin hefur leitt til stöšugs landflótta fólks ķ atvinnuleit til nįgrannarķkjanna bęši fyrr og nś.  A.m.k. rśmlega milljón manns af haitķskum uppruna bżr utanlands.  Fyrrum streymdi fólk helzt til Kśbu og Dóminikanska lżšveldisins og žar bśa nś hundrušir žśsunda Haita.  Yfir 30.000 manns fara įr hvert yfir landamęrin til aš vinna viš sykuruppskeruna sem farandverkafólk og uppsker sultarlaun fyrir, svo ekki sé minnst į annan ašbśnaš, sem lķkist mest mešferšinni į žręlum į nżlendutķmanum.

Į sķšustu tķmum reynir fólk aš komast sem ólöglegir innflytjendur til Bandarķkjanna, Kanada, Bahamaeyja eša til frönsku eyjanna.  Opinberlega er įętlaš, aš 25.000 manns flytji śr landi į įri en nęr mun lįta, aš talan sé 50.000.  Žśsundir stofna lķfi og limum ķ hęttu meš žvķ aš sigla į yfirhlöšnum bįtum til fyrirheitna landsins.  Sem dęmi mį nefna, aš 250 manns fóru af staš ķ 10 m löngum bįti, „Jesula", og 160 nįšu til Bandarķkjanna.  Tališ er aš 300.000 Haitar bśi ķ New York einni.

Auk hins mikla landflótta er ungbarnadauši mikill.  Lķfslķkur voru 54 įr įriš 1983, sem mį rekja til lélegrar heilsugęzlu og vannęringar.  Žessir žęttir valda žvķ, aš fólksfjölgunin er ekki mikil, 1,7% į įri.  Ķ flestum öšrum rķkjum Latnesku-Amerķku er fjölgunin meiri.

Įriš 1985 var ólęsi mešal fólks eldra en 15 įra 65%, en žaš er hęsta hlutfalliš ķ Latnesku-Amerķku.

Haitibśar eru afkomendur negražręla og hvķtra plantekrueigenda og starfsmanna.  85% eru negrar.  Mślattar og ašrir ķbśar bśa flestir ķ žéttbżlinu, einkum ķ höfušborginni, og eru hin raunverulega yfirstétt.  Mjög fįir ķbśanna eru hvķtir, ašeins nokkur žśsund.


Vśdśmenningin.  Franska er opinbert tungumįl ķbśanna og róversk-katólsk trś lķka.  Samt sem įšur eru 85% ķbśanna įhangendur vśdśtrśarbragšanna.  „Voodoo” (vaudou, wodu, voudou) er ekki til į prenti og er stundaš į misjafnan hįtt į hverjum staš.  Auk ašalgušanna, sem eru dżrkašir um allt land, eru persónulegir verndarandar, hśsandar og nįttśruandar.  Nż goš og andar verša til viš yfirnįttśrulega lķfsreynslu, tįknręnar draumfarir o.fl.  Vśdśtrśin er žvķ ekki stöšug, heldur tekur stöšugum breytingum.  Hśn į rętur aš rekja til fornra trśarbragša ķ Afrķku.  Nafniš er komiš śr tungu fonkynstofnsins (Benin; įšur Dahomey) og žżšir guš eša andi.

Vesturafrķsku trśarbrögšin męttu hinum kristnu ķ frönsku nżlendunni.  Nżlenduherrarnir réttlęttu žręlahaldiš meš žvķ aš skķra žręlana til kristinnar trśar, žeim til sįluhjįlpar, en vanręktu fręšslu um trśna, sem žeir neyddu upp į žręlana.  Žręlarnir voru ekki reišubśnir til aš segja skiliš viš trśararf sinn.  Žess vegna uršu žessi tvenn trśarbrögš aš nokkurs konar samsušu.

Ķ vśdśtrśnni er fjöldi mismikilvęgra  guša og anda, sem nefnir eru Loas (eint. Loa).  Margir žeirra bera afrķsk nöfn, s.s. Papa Legba, guš vegamóta, sem heldur leišinni til himins opinni og įkalla veršur ķ upphafi allra trśarathafna; Ogoun, strķšsgušinn; Agoué Taroyo, sjįvargušinn; Erzulie Fréda, dašrandi įstargyšjan.  Ašrir gušir og andar bera frönsk nöfn.  Guš daušans, sem er hinn sami og djöfullinn ķ kristinni trś, heitir Baron Samedi.  Ógnarforsetinn Franēois Devalier var kallašur žessu nafni.  Margir gušir voodoo trśarinnar eru sambęrilegir mörgum kristnum dżrlingum.  Erzulie Fréda lķkist Marķu gušsmóšur og er tįknuš meš gegnumborušu hjarta.  Ogoun  lķkist hl. Jakobi, Agoué Taroyo hl. Ślrik; žeir eru hlutgervšir ķ einhverju, s.s. fiski. 

Ašalgušunum er skipt ķ fjóra flokka:  Guši eša anda vatnsins, loftsins, eldsins og jaršarinnar.  Margir žeirra eru hśs-, verndar- og nįttśrugušir eša andar, sem bśa ķ trjįm og steinum.  Vśdśguširnir eru ekki yfirskilvitlegir.  Žeir eru įkaflega mannlegir ķ ešli og śtliti, kunna vel aš meta góšan mat og drykk, verša įstfangnir, deila innbyršis, eru metnašargjarnir og sękjast eftir įhrifum og valdi o.fl. 

Karl- og kvenprestar (Houngan og Mambo) annast trśarathafnirnar meš ašstoš fjölda mešhjįlpara: trumbuslagara, sišameistara, sérvķgšum įhangendum auk manna og kvenna, sem hafa oft komizt ķ yfirnįttśrulegt įstand (Cheval) og virkaš sem mišlar einhvers gušsins.  Kjarni trśarathafnanna er dżrafórn og sęringar.

Athafnirnar fara fram ķ kofum, sem śtbśnir eru sem hof (Hounfort).  Žęr eiga sér ašallega staš ašfararnętur sunnudaga.  Žaš er dansaš og sungiš viš takt heilagra trumbanna, sem tįkna pśls lķfsins.  Mikiš er hrópaš og kallaš og bęnasögl hljómar um allt.  Dżrafórnirnar fara eftir ešli athafnanna, hanar, geitur, svķn eša naut.  Fórnardżrin eru fęrš gušunum į galdrateikningum (Vévé). Prestarnir teikna žessi dularfullu tįkn meš mjöli, ösku eša ryki aš gólf hofsins.  Žau tįkna nęrveru  gušanna.  Tįknin og dżrafórnin eru įkall til gušsins um aš opinbera sig.  Taki gušinn į móti fórninni meš velžóknun slęst hann ķ hóp safnašarins meš žvķ aš setjast ķ lķkama einhvers.  Mišillinn (Cheval) fęr alls konar kippi og krampaköst į mešan į trśardansinum stendur og hann eša hśn grettir sig ógurlega og fettir.  Žessar fettur og brettur eru tįkn frį gušinum, sem lesa veršur śr.  Hęgt er aš leita rįša hjį gušinum į mešan hann er lķkamnašur og bišja hann um spįsagnir um framtķšina.  Oft kemur gušinn ekki einn fram, heldur gušlegir keppinautar hans, sem setjast žį aš ķ öšrum skrokkum safnašarins samtķmis.

Auk kven- og karlpresta eru lķka töframenn (Bocor eša Gangan).  žeir iška svartagaldur.  Śtbreiddasta galdratrśin byggist į Loup-Garou og Zombi.  Loup-Garou er mašur, sem getur yfirgefiš lķkama sinn į nóttunni og sżgur blóš śr öšru fólki, einkum börnum.  Töframenn meš sérstakar gįfur geta komiš fólki ķ daušadį.  Eftir aš töframašurinn hefur grafiš viškomandi, er hann grafinn upp aftur.  Töframašurinn gefur honum lķf aftur en ekki viljann og skilninginn į įstandi sķnu og notar hann sem žjón sinn viš galdraathafnir eftirleišis.

Žrįtt fyrir barįttu katólsku kirkjunnar og annarra kristinna trśarhópa gegn voodoo, hefur žaš engin įhrif haft į įhangendurna.  Žeir eru ómenntašir og fį žar skiljanlegar skżringar į żmsum atburšum, sem gerast ķ žröngu lķfsrżmi žeirra.  Hver einstaklingur hefur sinn persónulega verndaranda, sem hann reynir af fremsta megni aš halda ķ meš fórnum.  Verši hann fyrir einhverju óhappi, reynir hann ekki aš leita ešlilegra skżringa, heldur įlķtur hann sig hafa vanrękt samband sitt viš verndarandann, sem hefur reišst eša móšgast.  Einnig er mögulegt, aš gušinn eša andinn hafi veriš upptekinn viš eitthvaš annaš.  Žessi örlagatrś hefur į margan hįtt neikvęš įhrif į eflingu atvinnulķfsins.  Fįtękir, trśašir bęndur lķta į erfiš lķfsskilyrši sķn sem verk óhagstęšra guša og anda.  Žeir reiša sig į aš geta stżrt lķfshlaupi sķnu meš trśarathöfnum og fórnum fremur en aš beita heilbrigšri skynsemi og nota betri ašferšir viš landbśnašinn

Eftir aš landiš varš sjįlfstętt fluttu margir negrar aftur til Afrķku og höfšu meš sér trśarbrögšin, sem voru oršin fyrnd žar.  Nś eru žar margir vśdśtrśarhópar, t.d. eru ķ Togo 250.000 įhangendur (heildarķbśafjöldinn er u.ž.b. 3 milljónir).

 TIL BAKA        Feršaheimur - Garšastręti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir         HEIM