Perú stjórnsýsla menning,
Flag of Peru


PERÚ
 STJÓRNSÝSLA og MENNING

.

.

Utanríkisrnt.

Booking.com

Peru á langa sögu óstöđugleika í stjórnmálum, margra byltinga og hallarbyltinga og breytinga á stjórnarskránni.  Stjórnarskrá landins frá 1979 kveđur á um ríkisstjórn undir stjórn forseta, sem er kosinn í almennum kosningum og ţjónar sem ţjóđhöfđingi og yfirmađur herafla landsins.  Forseti skipar forsćtisráđherra, sem stýrir ráđherraliđinu, sem forsetinn skipar líka.  Ríkisstjórnin fjallar um öll lagafrumvörp forsetans og semur frumvörp, sem ţingiđ fjallar um.  Ţingiđ starfar í tveimur deildum og ţingmenn eru kjörnir til 5 ára í senn á sama tíma og forsetinn.  Forsetinn skipar alla dómara samkvćmt tillögum réttargćzluráđs.  Hćstiréttur hefur lögsögu í landinu öllu og fjallar um áfrýjanir dóma frá lćgri dómstigum og hefur eftirlit međ ţeim.

Landiđ skiptist í 24 héruđ auk Callaosvćđisins samkvćmt stjórnarskránni.  Héruđunum er skipt í sýslur og hreppa.  Héruđunum stjórna hérađsstjórnir og ţćr hafa talsverđ völd samkvćmt stjórnarskránni frá 1979.  Áriđ 1987 voru samţykkt lög, sem fćkkuđu héruđunum í 12.  Fjöldi stjórnmálaflokka, sem ná yfir mestallt litróf stjórnmálanna, tekur ţátt í stjórnmálastarfi.

Menntun.  Ör fjölgun íbúa landsins veldur miklum erfiđleikum í menntakerfinu.  Útgjöld ríkisins til menntamála eru í ósamrćmi viđ önnur útgjöld vegna ţess, ađ frí skólaskylda nćr til barna á aldrinum 6-15 ára.  Ţađ er erfitt ađ framfylgja ţessari lögbođnu skólaskyldu, einkum í strjálbýlinu.  Ofsetnir bekkir, ófullkomin ađstađa og illa menntađir kennarar valda ţví ađ gćđi menntunarinnar eru rýr.  Flestir há- og miđstéttar foreldrar senda börn sín í einkaskóla.  Međal háskóla landsins eru hágćđastofnanir eins og Páfaháskóli Perú, Limaháskóli og Ríkisháskóli San Marcos (1551), sem er líklega elzti háskóli Suđur-Ameríku.  Auk ţeirra eru starfandi hérađsháskólar.

Heilbrigđis- og velferđarmál.  Fjöldi stofnana er tengdur heilbrigđis- og félagsmálakerfi landsins.  Meiri skortur er á menntuđu starfsfólki og ađstöđu í heilbrigđisgeiranum á landsbyggđinni en í ţéttbýli.  Barnadauđi hefur veriđ stórt vandamál.  Húsnćđismál eru í olestra og sífelldur flótti úr dreifbýlinu veldur borgaryfirvöldum óyfirstíganlegum erfiđleikum í tengslum viđ almenna ţjónustu viđ borgarbúa, s.s. vatnsveitu og afrennsli í fátćkrahverfunum, sem spretta upp eins og gorkúlur.

Menningarlíf.  Hin flókna deigla kynţátta og menningarblöndunar er flétta algyđistrúar frumbyggjanna, spćnskrar dulúđar og trúarsiđa Afríku, sem kemur fram í ţjóđlegri tónlist, bókmenntum, fatnađi, handverki og matarrćđi.

Menningarleg fortíđ er sýnilegust í rústum Machu Piccu, fornborgar, sem fannst 1911 í 2350 m hćđ yfir sjó norđvestan Cuzco.  Hún er umlukin skógi vöxnum hćđum og snćvi ţöktum tindum.  Umhverfis hana eru manngerđir stallaakrar og í borginni sjálfri er fjöldi steinhúsa og hofa.  Rannsóknir hafa leitt í ljós, ađ ţar var samastađur inkakeisarans Pachacuti.  Vítt og breitt um landiđ eru fornleifastađir en flestum finnst mest til rústasvćđanna í grennd viđ Cuzco koma, ađallega í Dalnum helga.  Fornleifafrćđingar hafa uppgötvađ ţúsundir skrautvasa og skála og útsaumađan fatnađ.  Vefnađur Paracas-indíána og leirkerasmíđi mochica-indíána eru ţar fremst í flokki.  Ţurrt loftslagiđ međfram ströndinni hefur stuđlađ ađ góđri varđveizlu fornra muna í jörđu.

Listir.  Ţjóđleg list er bersýnilega tengd fortíđinni.  Úrval ţjóđlegra siđa, söngva, hjátrúar, dansa og handverks er mjög fjölbreytt í sveit og borg.  Ferđamenn og safnarar komast í náiđ samband viđ forn vinnubrögđ (vefnađur, leirkerasmíđi, skartgripagerđ og málmvinnslu).

Fámennur flokkur menntamanna landsins hefur löngum lađast ađ listalífinu.  Frá síđari hluta 19. aldar hefur rithöfundum fundizt ţeir ţurfa ađ bregđa ljósi á ţjóđfélagiđ.  Ricardo Palma var međal hinna fyrstu til ađ vinna úr ţjóđlegum efnum.  „Fugl án hreiđurs” eftir Clorinda Matto de Turner (1889) var fyrsta margra bóka um líf indíána.  César Vallejo er ađ margra áliti bezta ljóđskáld Perú.  José María Arguedas og Mario Vargas Llosa hafa notiđ hylli eftir síđari heimsstyrjöldina.  Óperan Ollanta eftir José María Valle-Riestra og Sinfonía autóctona (Frumbyggjasynfónían) eftir Vicente Stea voru líklega merkustu tónlistarverk 19. aldar.  Síđar fćrđi Luis Duncker Lavalle ţjóđleg yrkisefni í vestrćnan búníng.

Málaralistin reis hćst međ hinum frćga Cuzco-skóla á 17. og 18. öld.  Flest ţúsunda málverka og höggmynda frá ţessum tíma eru eftir ókunna listamenn og ţessi verk eru undir býsönskum og asískum áhrifum.  Nútímalistin er á óhlutstćđum línum (Fernando de Szyszlo, Joaquin Roca Rey).

Fornperúmenn voru miklir kunnáttumenn um húsagerđarlist (íbúđarhús, hof, hallir og virki) og löguđu byggingarnar ađ umhverfinu.  Elzta nýlendubyggingin er Limadómkirkjan og mesta gersemi byggingarlistar landsins er klaustur og kirkja San Francisco í Lima.  Samtímabyggingalist landsins kemur fram í nýbarok og nútímahúsum úr steinsteypu og stáli.

Leikhús hafa veriđ vinsćl afţreying allt frá nýlendutímanum.  Borgarleikhúsiđ í Lima var byggt á grunni nýlenduleikhússins, sem var byggt 1604.  Ţar stíga atvinnulistamenn úr öllum landshornum á sviđ.  Ríkissynfóníuhljómsveitin á ţar samastađ auk listdansflokks ţjóđarinnar og listdansara, sem fara um landiđ međ farandsýningar.  Kvikmyndaiđnađur er lítt ţróađur og mest er framleitt af stuttmyndum.

Menningarstofnanir.  Menningarmálaráđ landsins heldur um flesta tauma menningarlífsins og reynir ađ gera öllum kleift ađ njóta ţess.  Söfn landsins eru ríkulega búin forngripum frá forspćnskum tímum.  Flest hinna athyglisverđust eru í Lima, s.s. Ţjóđlistasafniđ, Mannfrćđi- og forngripasafniđ og Gullsafniđ.  Helzta bókasafn landsins er Ţjóđarbókhlađan í Lima og háskólabókasöfnin eru líka stór og fjölbreytt.

Afţreying.  Ástundun fjölbreyttra afţreyingarmöguleika fer mikiđ eftir ţjóđfélagshópum en allir taka ţátt í hátíđum, sem eru haldnar um allt land.  Ţessar litríku hátíđir eru oft helgađar trúnni.  Vinsćlustu áhorfendaíţróttirnar eru, líkt og í öđrum löndum Rómönsku-Ameríku, knattspyrna og nautaat.  Nautaatiđ lađar ótrúlegan fjölda áhorfenda, einkum eftir ađ nýi nautaatshringurinn var opnađur í Lima.  Körfubolti, veđreiđar og hanaslagur draga líka ađ sér marga áhorfendur.  Íţróttavellir og ađstađa eru ađ mestu bundin viđ ţéttbýliđ međfram ströndinni.

Fjölmiđlar.  Ritfrelsi er međal ákvćđa stjórnarskrár landsins en fjölmiđlar hafa oft orđiđ ađ lúta opinberri ritskođun.  Helzu dagblöđin taka oftast afstöđu međ stjórnmálaflokkum og eru gefin út í Lima (El Comercio, Expreso og Ojo) en önnur í Arequipa og Chiclayo.  Eitt elzta dagblađ Rómönsku-Ameríku í Lima, El Peruano, var stofnađ 1825.  Netfjölmiđlar hafa ekki fariđ varhluta af ritskođun, sem var hvađ strongest á áttunda áratugi 20. aldar, ţegar ríkiđ ţjóđnýtti allt ađ 51% eignarhluta allra sjónvarpsstöđvar og 25% útvarpsstöđva.  Nokkrar sjónvarpsstöđvar starfa í Lima og einnig í öđrum helztu borgum međfram ströndinni.

 TIL BAKA        Ferđaheimur - Garđastrćti 36 - 101 Reykjavik - info@nat.is - Heimildir         HEIM